Kernenergie en Maatschappelijk Debat

1. Het begin: technologisch optimisme en weinig debat (1945-1973)

Wereldwijd gezien is de civiele nucleaire technologie een afstammeling van militair gericht onderzoek (ontwikkeling van atoomwapens, aandrijving van atoomduikboten). De Belgische beslissing om te investeren in nucleair onderzoek is het resultaat van een samenspel aan factoren. Allereerst was er natuurlijk de rijkdom van de uraniummijnen in Katanga, een provincie van Belgisch Kongo, en het gebruik van het Belgische uranium in de eerste atoombom, die de basis vormde van naoorlogse overeenkomsten tussen de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en België. Met deze overeenkomsten verzekerden deze atoommachten zich van een stabiele en kwalitatief hoogstaande bevoorradingsbasis voor hun nucleaire programma’s. België verkreeg in ruil een bevoorrechte toegang tot niet-militaire nucleaire kennis, naast financiële voordelen in de vorm van heffingen op de export van uranium (vanaf 1951). Dit geld werd aangewend om de eerste nucleaire onderzoeksinstellingen in België op te richten (SCTK, later SCK•CEN). Het onderzoek stond in deze vroege fase niet alleen in het teken van een energiebevoorrading op lange termijn (commerciële toepassingen van kernenergie waren op dat moment nog toekomstmuziek), maar paste ook in de koloniale politiek van de Generale Maatschappij (die zwaar woog op de Belgische economische besluitvorming) en was een zaak van technologisch prestige. Via de goede contacten met de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk hoopte België een technologische voorsprong te verwerven op andere landen. Zo stelde de Belgische regering later haar kandidatuur voor de bouw van de pilootopwerkingsfabriek Eurochemic op haar grondgebied, en werd Mol naar voren geschoven als kandidaat voor de vestiging van het ‘Europees Centrum voor Kernonderzoek’.

De niet-militaire toepassing van kernenergie kreeg wereldwijd een belangrijke stimulans met de ‘Atoms for Peace’ voordracht van president Eisenhower (1955). Eisenhower pleitte voor een wereldwijde samenwerking rond kernenergie en een snelle verspreiding van de technologie, op voorwaarde dat de deelnemende landen de technologie niet voor militaire doeleinden zouden aanwenden. Ook de belangen van de Amerikaanse industrie, die een voorsprong hadden opgebouwd in de drukwaterreactortechnologie en een enorme wereldwijde afzetmarkt zagen voor hun product, hebben zeker gewogen op dit initiatief. Transnationale instellingen (IAEA, Euratom) zagen het licht met als expliciet doel de verspreiding van kernenergietechnologie te bevorderen, kennisondersteuning te verlenen (nucleaire TA) en de proliferatierisico’s te beperken. Deze benadering hanteerde echter een dubbele moraal waarbij kernwapenstaten verder kernwapens konden produceren in het ultiem perspectief van latere ontwapening terwijl ze de anderen via de V.N. dwongen om geen nucleaire militaire ambities te realiseren. Niettemin kon niet verhinderd worden dat naast de ‘erkende’ kernwapenstaten (Frankrijk, Verenigde Staten, Verenigd Koninkrijk, China en de Sovjet-Unie) sommige landen (India, Pakistan, Israël, Zuid-Afrika) naast een civiel kernenergieprogramma ook een kernwapenprogramma ontwikkelden.

Vanaf midden jaren ’50 groeide ook bij de Belgische industrie interesse voor de ontwikkeling van een industriële kernenergiecyclus, hierin ondersteund door onderzoeksprogramma’s van het SCK•CEN. De industriële strategie op de lange termijn was helder gesteld: beginnen met drukwaterreactoren, opwerken van het afval zodat uranium en plutonium konden afgezonderd worden, en later gebruik van dit plutonium in kweekreactoren die een veel betere benuttigingsgraad van splijtstoffen toelaten dan gewone reactoren. Deze industriële visie was een materiële vertolking van een als onvermijdbaar en wenselijk geachte exponentiële groeilogica. Bovendien was het de bedoeling dat België (vooral via de Generale Maatschappij) op termijn zowat alle stappen van deze energieketen zou beheersen, om te komen tot een grote mate van autarkie op het gebied van energievoorziening: uraniummijnen (Union Minière), brandstoffabricage (MMN), een eigen reactortype (onderzoek Belgonucléaire en SCK•CEN rond de ‘Vulcain’-reactor), opwerking en afvalverwerking (Eurochemic, Belchim), deelname in onderzoeksprogramma’s rond kweekreactoren (Kalkar). Deze ambitie bleek echter te hoog gegrepen. Een na een werden deze activiteiten ofwel overgenomen door buitenlandse belangen (MMN, participatie van Westinghouse in ACEC), ofwel afgesloten (Vulcain, Eurochemic), met verlies van expertise naar het buitenland, of liepen uit op een politieke impasse omtrent de regulering van veiligheidsrisico’s (Kalkar); zodat na verloop van tijd de Belgische belangen in de kerncyclus enkel nog aanwezig waren op het gebied van de industriële architectuur en controle (studiebureaus, erkende controleorganismen), ‘klassieke’ elektrotechniek (turbines, stoomgeneratoren, enz.) en bouwnijverheid (reactorgebouwen, enz.). De financiële middelen die door de regering ter beschikking waren gesteld hebben de nucleaire verworvenheden niet in Belgische handen kunnen houden.

De overheidsbudgetten voor het nucleaire onderzoek (vooral SCK•CEN) hebben nooit aanleiding gegeven tot een parlementair debat, hoewel zij sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog (en tot op heden) het leeuwendeel vormen van de totale begroting voor energieonderzoek. Ook de keuze tussen verschillende reactorsystemen (via de Westinghouse-licentie verkreeg de drukwaterreactor haar dominante positie in België) werd grotendeels bepaald door de houding van de Generale Maatschappij zonder al te veel overheidsinmenging. Kenmerkend voor deze eerste fase is dat er zeer weinig (publieke) reactie is gekomen tegen het opzetten van het SCK•CEN, het realiseren van de drie onderzoeksreactoren (BR 1 t/m 3) en de subsidiepolitiek van de overheid. Er heerste blijkbaar een grote overeenstemming dat België zijn toppositie inzake nucleaire technologie moest handhaven, in een context van wetenschappelijk en technologisch optimisme. Kernongevallen, zoals in Windscale (1957) in het Verenigd Koninkrijk, of zelfs in eigen land het ongeval in de kleine nulvermogen onderzoeksreactor ‘Venus’ te Mol (1966), veroorzaakten niet dezelfde mediabelangstelling of publiek protest die latere incidenten wel veroorzaakten. Aan de problematiek van het kernafval werd nauwelijks aandacht besteed – wat duidelijk in strijd is met hedendaagse beoordelingsprincipes van nieuwe technologieën, gebaseerd op een ‘levenscyclusanalyse’ (in kaart brengen van afvalstromen, van de ‘wieg’ tot het ‘graf’), het voorzorgsbeginsel en duurzame ontwikkeling. Dit gebrek aan belangstelling voor de milieu-impact van industriële activiteiten was natuurlijk niet enkel eigen aan de nucleaire sector, maar kaderde in een bredere context van dominantie van economische groeidoelstellingen.

Wereldwijd brachten vooral de atmosferische atoombomtesten, en de gezondheidsgevolgen van de mondiale fall-out, een brede maatschappelijke protestbeweging op gang (bvb. wetenschappelijke personaliteiten verenigd in Pugwash). Via de gevaren van proliferatie werd de band met de civiele toepassingen van kernenergie gelegd. Ook in België werd er in 1960 een anti-atoommars georganiseerd. Hoewel ook deze actie vooral gericht was tegen de militaire toepassingen van de kerntechnologie, vestigde de vertrekplaats van de mars (Mol, waar op dat moment de BR3 reactor in aanbouw was) op een symbolische manier de aandacht op de aanwezigheid van nucleaire installaties op eigen bodem, en vertolkte de ‘angst’ of ‘onrust’ hieromtrent.

2. Het begin van het maatschappelijk debat (1973-1980)

Het ontstaan van een maatschappelijke controverse rond kernenergie in België is redelijk nauwkeurig te dateren, nl. in januari 1974, toen de bouwplannen van de elektriciteitsproducenten voor een kerncentrale te Zeebrugge bekend raakten. Nochtans was de principiële keuze voor de bouw van kerncentrales reeds eerder genomen. Het ministercomité voor sociaal-economische coördinatie gaf immers in 1966 reeds zijn principieel akkoord voor Doel, Tihange en Zeebrugge als vestigingsplaatsen voor kerncentrales, op basis van de aanbevelingen van de ‘commissie Boereboom’ (waarin naast vertegenwoordigers van de politieke wereld ook leden van de elektroholdings zetelden). Dat deze keuze geen aanleiding gaf tot een maatschappelijk debat (zo was er bvb. nauwelijks mediabelangstelling) valt vooral te begrijpen door de geslotenheid van de nucleaire sector, en het feit dat het energiebeleid en de exponentieel stijgende energieconsumptie (als motor van de economische groei) niet als problematisch ervaren werden. Er was eerder sprake van een ‘probleem’ van een overaanbod aan energieopties – met keuze uit de import van goedkope aardolie, in stand houden van de binnenlandse steenkoolproductie (met aanzienlijke overheidssubsidies), of de bouw van kerncentrales – dan van schaarste. Ook de soepele vergunningsprocedures en de invloed van de sector ook op het niveau van de adviserende overheden en erkende controleorganismen vergemakkelijkten de introductie van deze nieuwe vorm van elektriciteitsopwekking.

De oliecrisis van 1973 stelde het energieprobleem op een nieuwe manier aan de orde (hoewel er achteraf bekeken geen sprake was van een reële schaarste). Het beleid greep de oliecrisis vooral aan als een gelegenheid om een breed draagvlak te creëren voor beleidsopties die het hoofd zouden bieden aan de crisis. De belangrijkste doelstellingen op gebied van energiebeleid werden geformuleerd: voorop de zekerheid van bevoorrading (diversificatie van de energievectoren, stimulering van eigen steenkoolwinning, aanleggen van strategische voorraden en afsluiten van lange termijn contracten), en later ook het bevorderen van energiebesparing. De noodzaak van economische groei, en de als onvermijdelijk geachte groei van de energievraag, werden niet in vraag gesteld. De reeds eerder genomen beslissingen op het gebied van kernenergie pasten perfect in dit plaatje: door de verhoging van de aardolieprijzen zou kernenergie (nog) competitiever worden (steeds gebaseerd op niet onafhankelijk geverifieerde gegevens van de elektriciteitssector), bovendien kon zij bijdragen aan de diversificatie van de energiebronnen en de politieke onafhankelijkheid van de OPEC-landen. Ook de

E.E.G. pleitte voor een verdere uitbouw van kernenergie. Nadat in 1974 de eerste drie kerncentrales (Doel 1+2, Tihange 1) in gebruik waren genomen, werden de kernenergieplannen opgedreven nog voor enig parlementair debat had plaatsgevonden: de elektriciteitsproducenten bestelden in de loop van 1974 de hoofduitrusting voor vier nieuwe kerncentrales. In sommige scenario’s die in de loop van de jaren ’70 het licht zagen is (bvb. in het rapport van de ‘Commissie der Wijzen’) zelfs sprake van de bouw van ongeveer één kerncentrale per jaar tot 1990 (bij stijging vanhet jaarlijkseelektriciteitsverbruik van7à9%).

Door de resonantie met een bredere culturele achtergrond van kritiek op de consumptiemaatschappij oversteeg de impact van de oliecrisis echter de verwachtingen van de politieke klasse. In 1972 was reeds het befaamde rapport van de Club van Rome (“The Limits to Growth”) verschenen, dat de groeiende kritiek verwoordde op de veronachtzaming van natuur, milieu, industriële risico’s, sociale uitsluiting, enz. Internationaal gezien ontstond er in de jaren ‘70 een eerder kleine (maar historisch gezien) hardnekkige denkrichting die de oplossing voor de energieproblematiek ziet in efficiëntie, besparing, en de inzet van hernieuwbare energiebronnen (Lovins, Illich, Schumacher, Commoner, Ford Foundation e.a.), en die als inspiratiebron en/of cultureel paradigma functioneerde voor de Belgische actiegroepen en kritische academici. Alhoewel een vestigingsconflict (aanvraag bouwvergunning voor een kerncentrale te Zeebrugge) de concrete aanleiding vormde voor de start van de controverse rond kernenergie in België, gaat de motivatie van de contestatiebeweging dieper dan louter de ‘not-in-my-backyard’ (NIMBY) reflex. Deze kleine maar bijzonder actieve kern van kritische groepen (REM-U-235, VAKS, e.a.) en individuen (‘manifest der academici’, ‘de Nieuwe Maand’, ‘Links’, e.a.) tekent op korte tijd de krijtlijnen uit van wat in de volgende decennia bijzonder robuuste (technisch-wetenschappelijke, politieke en breed culturele) argumenten tegen een naar hun mening ‘onbezonnen’ uitbouw van kernenergie zullen blijken te zijn.

De beleidsnota van dhr. Baeyens (de toenmalige secretaris-generaal bij het ministerie van economische zaken, zie Deel 3), die in 1976 waarschuwt voor vestigingsproblemen (problematiek van de kerneilanden) indien aan een exponentiële groei van de elektriciteitsvraag wordt voldaan op basis van kernenergie, toont aan dat bepaalde argumenten van de contestatiebeweging ook tot het beleidsniveau waren doorgedrongen (waar er voordien eerder sprake was van twee gescheiden naast elkaar bestaande argumentaties). Het beleid bevond zich in het midden van de jaren ’70 in een moeilijke positie t.o.v. de groeiende kritiek. Enerzijds moesten probleemmilderende oplossingen geboden worden door de politieke verantwoordelijken, anderzijds waren de mogelijke beleidsopties beperkt door de reeds genomen beslissingen, die vooral door de elektroholdings¹ waren uitgewerkt. De elektriciteitssector en de nucleaire sector vormden immers in België een onderdeel van invloedrijke economische en financiële groepen, die in de jaren ’70 en ’80 gerust als de ‘beslissingscentra’ inzake de uitrustingsplanning kunnen

1

Het huidige Tractebel is ontstaan uit de fusie in 1986 van Electrobel en Tractionel (vroeger ‘Traction et Electricité’), die hoofdaandeelhouders waren in de elektriciteitsbedrijven EBES, Unerg en Intercom (in 1990 gefusioneerd tot Electrabel). Tegenwoordig heeft Suez Lyonnaise des Eaux (via de Generale Maatschappij) bijna de volledige controle over Tractebel en Electrabel.

omschreven worden². Bij de (weinig doeltreffende) regulering van de elektriciteitssector in het CCEG werd via de elektriciteitstarieven een ‘voldoende’ rendabiliteit voor de sector gegarandeerd. Deze regeling zorgde er niet alleen voor dat de elektriciteitsbedrijven een aantrekkelijke optie vormden in de beleggingsmarkten, bovendien zette ze de ‘beslissingscentra’ ertoe aan om kapitaalintensieve projecten te verkiezen. Dit effect werd nog versterkt door de verwevenheid (via dezelfde financiële groepen) van de elektriciteitssector met de toeleveringsbedrijven (studiebureaus, constructiebedrijven, bouwondernemingen) – waarvan sommige gedeelten afgestemd waren op een ononderbroken seriebouw van kerncentrales – en de verwevenheid met de publieke besluitvorming (gaande van ministeriële kabinetten tot het gemeentelijk niveau, via de gemengde intercommunales). Bovendien sloten de investeringen in kerncentrales perfect aan bij een globale filosofie van horizontale en verticale integratie van de sector (samenwerking en later samensmelting van elektriciteitsmaatschappijen, uitbreiding van transmissienet, ‘economies of scale’, enz.).

Gezien deze omstandigheden zag de overheid in een ‘afkoelingsperiode’ de mogelijkheid om een fundamenteel maatschappelijk debat aangaande het energiebeleid te ontwijken. Hiertoe werd de ‘Commissie der Wijzen’ opgericht die zich over alle aspecten van kernenergie moest uitspreken, ter voorbereiding van een parlementair debat. De resultaten van deze commissie bevestigden grotendeels de keuze voor een voortgezet nucleair beleid in België Het meest kritische geluid kwam van de werkgroepen ‘Gezondheid’ en ‘Ecosystemen’, die duidelijke randvoorwaarden stelden aan een verdere nucleaire expansie. Het rapport van de ‘Commissie der Wijzen’ kwam dan ook nauwelijks tegemoet aan de kritische vragen die de contestatiebeweging formuleerde, zodat het meest tastbare resultaat van het werk van de commissie de bouw van koeltorens bij de nieuwe kerncentrales (Doel 3+4, Tihange 2+3) was. Met de oprichting van het nationale DPWB-onderzoeks-programma ‘Energie’ (in 1976, nadat in de periode 1975-’76 reeds Commissies REV/URE (‘Rationeel EnergieVerbruik’/Utilisation Rationelle de l’Energie’) actief waren) probeerde de regering wel onafhankelijke expertise inzake het Belgische energiesysteem te ontwikkelen.

Verdere beslissingen werden bevroren in afwachting van de resultaten van het parlementaire energiedebat, dat uiteindelijk pas in 1982 zou plaatsvinden, en dat voorbereid werd met de publicatie van het ‘Witboek’ aangaande energie (1979).

3. Het debat neemt uitbreiding (1980 -1990)

De elektriciteitsproducenten bleven gedurende de jaren ’80 (tot 1988) in de opeenvolgende uitrustingsplannen voor de elektrische productiemiddelen de bouw van één of meerdere kerncentrales als de meest rendabele optie voorstellen. Het

2

De totstandkoming van deze situatie wordt in het rapport historisch gesitueerd, met als voornaamste etappes de oprichting van het Controlecomité voor Elektriciteit en Gas (CCEG) (1954), de groeiende integratie van de sector in de jaren ’60 en ’70, en de ‘Pax Electrica’ in 1981.

debat en de argumentatie rond de wenselijkheid van deze uitbouw zet zich dus verder in de jaren ’80, maar echter niet zonder de invloed te ondergaan van een wijziging in zowel de modaliteiten (opentrekken van het debat in institutionele overlegstructuren zoals het parlement of het ‘Nationaal Comité voor Energie’ (NCE), overname van kritische standpunten door politieke partijen) als de (inter)nationale context (reactorongevallen in Three-Mile-Island (TMI) (1979) en Tsjernobyl (1986), moratorium op zeeberging van laagradioactief afval (internationaal van kracht vanaf 1982)). Hierbij wordt de rol en gedeelten van de argumentatie van de contestatiebeweging (VAKS, kritische academici) gaandeweg overgenomen door andere groepen, bvb. politieke partijen (AGALEV/ECOLO, KP, VU, in mindere mate SP), vakbonden (vooral ABVV en in mindere mate ACV) en academici. Naast het verbrede periodieke debat rond de uitrustingsplanning (en vooral de vraagstelling rond een eventuele nucleaire expansie), lag de nadruk in het maatschappelijk debat tijdens de jaren ’80 ook op nucleaire veiligheid (zie bvb. de werkzaamheden van de ‘Tsjernobyl-commissie’ (1986-1991)). De problematiek van het kernafval kwam op het einde van de jaren ’80 (Transnuklear afvalschandaal (1987)) op de publieke en politieke agenda, hoewel de mogelijkheden van een berging in kleilagen reeds sinds het midden van de jaren ’70 bestudeerd werden in een onderzoekslabo van het SCK•CEN.

Het NCE bood gedurende de jaren ’80 een formeel forum voor een verruiming van het debat rond de uitrustingsplanning tot een bredere kring van betrokkenen, en tot de context van de gehele energieproblematiek. Deze verruiming greep echter pas effectief plaats door de katalysatorrol van bvb. de vakbondsorganisaties ABVV en ACV) en door de in opbouw zijnde expertise van de onafhankelijke onderzoeksgroepen in het kader van het DPWB-programma ‘Energie’ en het Planbureau. De modaliteiten van het debat waren ook in het NCE niet ideaal te noemen, omwille van de korte periode voorzien voor het formuleren van een advies, het feit dat het secretariaat van het NCE niet over eigen expertise beschikte, enz.. Toch werd deze verruimingsoperatie door verschillende groepen als een aanzienlijke verbetering t.o.v. de voorgaande situatie aanzien. Tijdens de debatten argumenteerden de critici vooral dat de beslissingsbasis voor de investering in productiemiddelen (de uitrustingsplannen) in België ‘bijzonder smal en zwak’ te noemen was: ze wezen op een gebrek aan aandacht voor onzekerheden (een selectief gebruik van scenario’s voor wat betreft de groei van de elektriciteitsvraag, investeringskosten voor kerncentrales, enz.), voor een globaal energiebeleid (afwegen van de aanbodsgerichte logica tegen een beleid dat eerder gericht is op een beheersing van de energievraag), en voor de grondige evaluatie van de gevolgen van de voorgestelde investeringen (voor wat betreft werkgelegenheid, de impact op de handelsbalans, milieu-impacts, diversificatie van de energiedragers, enz.). Dat de opeenvolgende uitrustingsplannen in de jaren ’80 nauwelijks tegemoet komen aan deze kritieken toont aan dat er geen sprake was van wederzijds leren van elkaars standpunten.

Andere besluitvormingsinitiatieven brengen dan weer tot uitdrukking dat belangrijke delen van de overheid geen grote rol voor zichzelf weggelegd zagen bij de energievoorziening van het land. Het parlementaire energiedebat van 1982-1983 (reeds aangekondigd vanaf 1975!) werd gekenmerkt door een eerder gebrekkige voorbereiding (de overhaaste actualisering van het ‘rapport der Wijzen’), een formele afwikkeling en een latente onverschilligheid t.o.v. de genomen besluiten (ondanks de lippendienst die bewezen werd aan het belang van ‘rationeel energiegebruik’ werd vrijwel geen effectief beleid in die zin uitgewerkt). Ook decentrale aanbodsopties (vooral WKK) werden systematisch tegengewerkt (via tariefvoorwaarden). Met het stopzetten van het onderzoeksprogramma ‘Energie’ (1987) gaf de overheid ook een teken dat de bijdrage van ‘buitenstaanders’ aan het energiebeleid overbodig werd geacht. Meer algemeen paste deze beleidsbeslissing (die door sommigen ook als een politieke afrekening wordt gekarakteriseerd) in een politiek van besparingen, de logica van de toen op handen zijnde regionaliseringronde (die het uitwerken van een globaal energiebeleid ook nu nog bemoeilijkt), en in een historisch tijdvak dat vaak als de ‘omgekeerde energiecrisis’ wordt aangeduid: tegen 1985 was de olieprijs in de meeste industrielanden opnieuw gestabiliseerd op een lager prijsniveau, en met de terugkeer van de rust op de energiemarkten verdween ook de beleidsaandacht voor het energievraagstuk.

De besluitvorming rond kernenergie werd bovendien in de jaren ’80 doorkruist door twee grote kernongevallen: TMI en Tsjernobyl. Het TMI-ongeval toonde aan dat de ‘menselijke factor’ in probabilistische veiligheidsanalyses (PSA) tot dan sterk onderschat werd (een punt waard de critici reeds tijdens de jaren ’70 op gewezen hadden). Wereldwijd nam de nucleaire sector de lessen ter harte en ging naast technische verbeteringen (die natuurlijk ook een prijskaartje hadden) veel meer aandacht besteden aan het vermijden van menselijk en organisatorisch falen. Het ongeval in Tsjernobyl veroorzaakte een zware schok die wereldwijd het vertrouwen in de kernenergietechnologie ondermijnde. Tegenstanders of critici van kernenergie zagen hun stelling bevestigd dat – zelfs al zijn Westerse reactoren veiliger, en ook al is de veiligheidscultuur in het Westen hoogstaander (argumenten die onmiddellijk door de voorstanders van kernenergie in stelling werden gebracht) – het risico van een catastrofe van ongekende dimensies nooit uitgesloten kan worden, en onaanvaardbaar is, vooral voor een dichtbevolkt industrieel land als België. De ‘Tsjernobyl-commissie’, die gedurende twee legislaturen de gelegenheid kreeg om de hele Belgische kerncyclus onder de loupe te nemen, ondersteunde impliciet deze argumentatie wanneer zij stelt dat “…kerncentrales tenminste 30 km. verwijderd moeten zijn van een stedelijke agglomeratie…”, vermits in België zowel voor Doel (in nabijheid van Antwerpen) als Tihange (in nabijheid van Luik en Namen) hieraan duidelijk niet voldaan wordt. Met deze aanbeveling (goedgekeurd in de senaatszitting van 8 december 1988) sprak de senaat zich in elk geval de facto uit tegen de bouw van een achtste kerncentrale in België. Daarnaast wees de commissie in haar aanbevelingen nog op verschillende lacunes in het nucleaire beleid (noodplanning, gebrekkige controle door de diensten DBIS/DTVK, enz.), waarvoor niet of zeer laattijdig oplossingen aangebracht werden. Het ongeval met de Mont-Louis (1984) vestigde dan weer de aandacht op de nucleaire transporten als ‘zwakke schakel’ in de kernbrandstofcyclus.

De problematiek van het kernafval, waarvan de nucleaire sector al gedurende decennia argumenteerde dat hij op termijn zeker technisch beheersbaar zou zijn, verscheen met het bekendraken van het ‘Transnuklear afvalschandaal’ plots in een uiterst negatief daglicht op de publieke en de politieke agenda. Het bestaan van aanzienlijke ‘nucleaire passiva’ kwam aan de oppervlakte (zowel voor Eurochemic, als voor de ontmanteling van de SCK-reactoren en het voormalige ‘waste’ departement van het SCK•CEN). Bovendien volgde het schandaal kort op het ongeval in Tsjernobyl, en dit in een periode van toenemende mediatisering van de politiek. In casu gaf dit aan oppositiepartijen (vooral de ‘groene’ partijen) en NGO’s een publieke tribune om hun kritische standpunten i.v.m. kernenergie te verkondigen. Vooral het gebrek aan authenticiteit van de nucleaire sector, d.i. de gebrekkige overeenkomst tussen de boodschap die de sector in het openbaar uitdroeg (‘kernenergie is veilig’, ‘het afvalprobleem is oplosbaar’) en het werkelijke gedrag (gedurende tien jaar kon een frauduleuze praktijk blijven bestaan zonder aan het licht te komen door externe controle), heeft toen waarschijnlijk een belangrijke impact gehad op de publieke opinie. Beleidsmatig gezien zijn de gevolgen van het afvalschandaal ook nu nog voelbaar in de strikte scheiding tussen de activiteiten van exploitanten van nucleaire installaties en het management van kernafval, en in de louter nationale organisatie van installaties voor conditionering, opslag en berging.

De nucleaire industrie werd zich gedurende de jaren ’80 in toenemende mate bewust van haar slechte imago en zocht een oplossing in een betere risicocommunicatie, gebaseerd op studies omtrent de risicoperceptie van ‘de gewone man/vrouw’. Initieel was deze nieuwe aanpak vooral gericht op het ‘opvoeden’ van het publiek, zodat zij de ‘meer rationele’ inschattingen van het nucleaire risico door de nucleaire experts zouden aanvaarden. Later, nadat het falen van deze eenzijdige educatieve communicatie aangetoond werd, zou deze aanpak met verschillende tussenstadia evolueren naar meer complexe modellen van interactie, gestoeld op een partnerschap tussen ‘gewone’ burgers, regulerende instanties en de uitvoerders van het nucleaire beleid (zie bvb. het RISCOM-model).

De opeenvolgende crisissen (TMI, Mont-Louis, Tsjernobyl, Transnuklear afvalschandaal) toonden de zwakke coördinatie en paraatheid van de regulerendeen beheersinstanties aan, en stimuleerden het politieke debat rond de gepaste vorm van regulering. De gewenste hervormingen kunnen grosso modo in twee stromingen ingedeeld worden: de ene staat een fusie van de erkende controleorganismen in een overheidsinstelling voor; de andere voorziet een behoud van deze organismen met meer onafhankelijkheid. Deze tegenstelling blijft tot vandaag nazinderen. Dit politieke conflict resulteerde na parlementaire vragen en rapporten in de jaren ’90 in de herstructurering van de bestaande diensten in een federaal agentschap (het ‘Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle -Agence Fédérale du Controle Nucléaire’ of FANC-AFCN). Hierbij zijn politisering en industriële beïnvloeding ondanks politieke intentieverklaringen hun rol blijven spelen. Het erkende controleorganisme AVN bleef in die periode van onzekerheid over de overheidsregulering instaan voor de controle op de veilige exploitatie van de kerncentrales.

Het ontbreken van sterke regulerende instanties (FANC-AFCN, NIRAS-ONDRAF) heeft waarschijnlijk het vertrouwen van de publieke opinie in de overheid gehypothekeerd en zorgde voor een verschuiving van het politieke debat naar structurele maatregelen om het de facto grote Belgische nucleaire programma beter te beheersen alvorens een verdere uitbouw kon overwogen worden.

4. Het recente debat (1990-2003)

De tonaliteit en intensiteit van het maatschappelijk debat rond (kern)energie werd in de recente periode vooral getekend door twee hoofdstromingen. Enerzijds was er het groeiende milieubewustzijn, wat zich gaandeweg vertaalde in een integratie van milieudoelstellingen in het economische beleid en politieke programma’s. Internationaal gezien kreeg de verwevenheid van milieu-impacts, economische aspecten, en sociale en institutionele kenmerken van de maatschappelijke ontwikkeling een neerslag in het nieuwe paradigma van ‘duurzame ontwikkeling’, dat wereldwijde bekendheid verwierf door het ‘Brundtland-rapport’ (1987), en in 1992 op de Rio-conferentie door het merendeel van de aanwezige delegaties werd onderschreven. Het vraagstuk van de klimaatsverandering door het (versterkte) broeikaseffect – vooral veroorzaakt door de massale emissie van CO2 uit de verbranding van fossiele brandstoffen – vormt één van de aandachtspunten van duurzaamheid. Op de opeenvolgende klimaatconferenties grijpt de mondiaal georganiseerde nucleaire sector (Foratom e.a.) deze problematiek aan om de voordelen van de eigen technologie op dat gebied in de verf te zetten, als perspectief op een latere toekomst. Maar het concept ‘duurzame ontwikkeling’ gaat verder dan enkel bekommernissen omtrent het milieu of het klimaat. Zo definieerde de ‘Interdepartementale Commissie Duurzame Ontwikkeling’ vijf basisbeginselen van duurzame ontwikkeling: het principe van gedeelde maar gedifferentieerde verantwoordelijkheid, het principe van intra-en intergenerationele billijkheid, integratie van de componenten van duurzame ontwikkeling in alle beleidsdomeinen, het voorzorgsbeginsel en de erkenning van wetenschappelijke onzekerheden, en het participatiebeginsel en beginsel van goed bestuur.

Een tweede hoofdstroming is de liberalisering van de Europese elektriciteitsmarkt. Deze evolutie is (althans voorlopig) nadelig voor de bouw van nieuwe kerncentrales, vermits de ondernemingen in de geliberaliseerde context duidelijk de voorkeur geven aan de goedkopere en snel gebouwde STEG-centrales, met laag financieel risico.

M.b.t. de besluitvorming beperken de Europese directieven aangaande de liberalisering de actiemogelijkheden van de nationale overheden. Zo verliest de uitrustingsplanning – het centrale sturingsmechanisme van de voorgaande decennia

– haar bindend karakter en wordt ‘indicatief’. Tevens wordt het Europese niveau in een vrijgemaakte markt het meest relevante niveau voor de planning van productieeenheden, terwijl het nationale niveau belangrijke bevoegdheden blijft behouden om de energievraag bij te sturen. Nationale overheden kunnen immers de productiemix nog ‘sturen’ via bvb. financiële prikkels (groene stroomcertificaten, energieheffingen, verhandelbare emissierechten, enz.) of via het vergunningenbeleid (bvb. weigeren van vergunningen voor bepaalde technologieën), maar niet meer opleggen.

De focus in het kernenergiedebat verschoof, nu er geen sprake meer was van de bouw van nieuwe kerncentrales (vanaf 1988 onderschreven de opeenvolgende regeringen een behoud van het nucleaire moratorium), naar een aantal deeldebatten. Deze debatten waren echter vaak technisch van aard, zodat de publieke en de mediabelangstelling doorgaans eerder gering was. Eerst was er het MOX-debat (1993), dat een trendbreuk vormde in de besluitvorming. Het was de eerste maal dat het parlement, na een discussie ten gronde, eerder genomen beslissingen van de nucleaire sector herriep (althans voor wat de meest recent afgesloten opwerkingscontracten betrof). Voortaan moest de open splijtstofcyclus (met directe berging van gebruikte splijtstofelementen) op gelijke voet behandeld worden met de gesloten splijtstofcyclus (de volledige opwerking van alle gebruikte splijtstof vormde tot dan toe het referentiescenario voor het uitwerken van opties voor de afvalberging). In de parlementaire resoluties was echter ook voorzien dat het debat na vijf jaar herhaald zou worden (in 1998 dus), op het moment dat meer elementen ter beschikking zouden zijn om een keuze ten gronde te maken. Dit vervolgdebat heeft nog steeds niet plaatsgevonden, wat zorgt voor fundamentele onzekerheid (zowel technisch als economisch) omtrent de te volgen strategie voor het afvalbeleid (directe berging van bestraalde splijtstof of opwerking en berging van verglaasd afval).

Het afvalbeleid, en vooral de keuze omtrent een vestigingsplaats voor een berging van laagradioactief afval, stond volop in de publieke belangstelling. De optie van zeeberging werd met de ‘Conventie van London’ in 1993 definitief uitgesloten, zodat een andere oplossing voor het laagradioactief afval zich opdrong. Reeds in 1987 stootte NIRAS-ONDRAF op plaatselijk verzet toen zij een aantal gemeentes aanduidde als potentiële kandidaten voor de berging van laagradioactief afval. Dit scenario herhaalde zich in 1994 (bekendmaking van 98 ‘kandidaat-zones’) en 1997 (referendum te Beauraing). Telkens werd uitgegaan van een ‘top-down’ technocratische benadering van de besluitvorming. Het lokale verzet tegen deze aanpak werd door milieuorganisaties (Greenpeace) en politieke partijen (AGALEV/ ECOLO) aangewend om de problemen van kernenergie in de verf te zetten. Inhoudelijk argumenteerden deze groepen voor een langdurige opslag van het afval in aangepaste bovengrondse gebouwen. In 1998 veranderde NIRAS-ONDRAF haar aanpak grondig; de uitwerking van een bergingsconcept gebeurt nu in overleg met de betrokken lokale bevolking, geformaliseerd in partnerschappen (MONA, STOLA, PaLoFF). De publieke en politieke belangstelling voor deze partnerschappen is voorlopig relatief klein; resultaten worden verwacht in 2004-2005.

Omtrent de terugkeer van het verglaasd hoogradioactief afval uit La Hague werd vooral door Greenpeace actie gevoerd, in het kader van een strategie waarbij ‘in het oog springende’ nucleaire activiteiten telkens aangegrepen werden om een kernuitstap bespreekbaar te maken. Op het beleidsniveau ontstond een debat tussen de betrokken partijen (NIRAS-ONDRAF, Cogéma, Synatom, experts van het SCK•CEN, en de voogdijministers) omtrent controlemogelijkheden van het afval en de verantwoordelijkheid van de afvalproducenten. Voorstellen omtrent een meer uitgebreide (destructieve en niet-destructieve) controle werden op de lange baan geschoven; maar dit gegeven had weinig invloed op de terugkeer van het verglaasde afval, waarvoor de toenmalige voogdijminister (dhr. Deleuze, ECOLO, 1999-2003) zijn akkoord gaf.

Het debat rond de plaats van kernenergie in een toekomstgericht globaal concept van duurzame ontwikkeling is (zoals het tot dusver gevoerd werd) opnieuw een duidelijk voorbeeld van polarisatie tussen voor-en tegenstanders, waarbij vele aspecten van duurzame ontwikkeling (zie boven) onderbelicht blijven. Voorstanders van de blijvende inzet van kernenergie focussen op de positieve bijdrage van kernenergie bij de oplossing van de klimaatproblematiek (waarbij kernenergie als ‘één van de oplossingen’ – zij het een onmisbare – wordt naar voren geschoven), de bijdrage aan de bevoorradingszekerheid van het land (in een context waar naar alle verwachtingen de prijzen van fossiele brandstoffen zullen toenemen), de lage externe kosten (impact op milieu en gezondheid), de strikte veiligheidsvoorschriften en de technische oplosbaarheid van het afvalprobleem. Critici wijzen op het ontbreken van een duurzame oplossing voor het radioactieve afval, dat voor hen trouwens onoverkomelijke problemen i.v.m. transgenerationele ethiek stelt, de proliferatierisico’s (en ethische vragen daaromtrent), de niet-geïnternaliseerde kosten (de directe en indirecte subsidies, bvb. de geplafonneerde verzekeringskosten voor het nucleaire risico, en de ontmantelingkosten en kosten voor de berging van afval die volgens de tegenstanders hoger zullen oplopen dan nu ingeschat), en de mogelijkheid om de economische groei in absolute zin los te koppelen van een stijging van de energievraag.

Het rapport van de ‘AMPERE-commissie’, dat bedoeld was om een licht te werpen op de keuzes voor de elektriciteitsvoorziening van de 21^e eeuw, kwam tot de conclusie dat alle opties (inclusief de nucleaire) open gehouden moesten worden voor de toekomst. Deze conclusies waren voor de critici van de nucleaire optie echter niet overtuigend, vermits opnieuw geen globale ‘bottom-up’ analyse van het Belgische energiesysteem, met een diepgaande analyse van de vraagzijde, werd uitgevoerd. Bovendien werden er vragen gesteld bij de modaliteiten die de werking van de commissie regelden, en bij de onafhankelijkheid van sommige experts. Bij de besprekingen n.a.v. het wetsvoorstel aangaande de kernuitstap (voorzien in het regeerakkoord 1999-2003, als één van de eisen van de ‘groene’ coalitie-partners) werd het debat ook niet ten gronde gevoerd. Ondanks het feit dat de wet op de kernuitstap in 2003 van kracht werd, lijkt dit debat dan ook verre van beslist. Een aantal actoren (bvb. Electrabel)³ is er blijkbaar van overtuigd dat een toekomstige regering op de beslissing zal terugkomen, gezien de (post)-Kyoto verplichtingen, het belang van lage en stabiele elektriciteitstarieven voor de grote industriële bedrijven in België, de te verwachten stijging van de internationale marktprijzen van fossiele

3

Zie ook de interviews met dhr. Allé, dhr. Demazy en dhr. Leclère, en dhr. Verbruggen in bijlage.

brandstoffen, en de gevaren van een te grote afhankelijkheid van de elektriciteitslevering op basis van één enkele brandstof (aardgas).

In de marge van de wet op de kernuitstap (waarmee bedoeld wordt dat deze wetgevende initiatieven nauwelijks tot een politiek of maatschappelijk debat hebben aanleiding gegeven) werden ook nog wettelijk bindende regelingen getroffen voor de voorziening van ontmantelingfondsen (met meer garanties aangaande de beschikbaarheid van die fondsen, in de context van een geliberaliseerde markt) en de financiering van de nucleaire passiva ten laste van de consument. Met deze initiatieven probeerde het beleid een oplossing te formuleren voor enkele dossiers die reeds langer op de agenda van de contestatiebeweging figureerden, zij het wel dat deze eerder de elektriciteitsproducenten wensten aansprakelijk te stellen voor de kosten van de nucleaire passiva (via een doorrekening in de nucleaire kWh), en de ontmantelingfondsen volledig onder publiek toezicht wilden plaatsen (tevens worden vraagtekens geplaatst bij de toereikendheid van de nu voorziene fondsen).

5. Conclusies en Aanbevelingen

Op basis van onze bevindingen kwamen we tot volgende conclusies en aanbevelingen:

Aanbeveling:

Een globale en systematische analyse van het energiesysteem dringt zich op, in de eerste plaats in internationaal verband, waar de geïntegreerde markt en de Europese overheid een evenwicht zoeken. Daarnaast is er op federaal (nucleaire bevoegdheid) en regionaal beleidsniveau behoefte aan een coherente regelgeving en stimuli met het oog op een visie op lange termijn.

Aanbeveling:

Een grotere rol van de Europese overheid in de splijtstofcyclus is aangewezen, zowel voor wat betreft het afvalbeheer op lange termijn, de reglementaire harmonisering als de controle en het toezicht. De hoofdverantwoordelijkheid blijft uiteraard bij de uitbater van nucleaire installaties liggen, die in het openbaar belang onder toezicht van een sterke regulator of 'guardian' zou moeten handelen.

Aanbeveling:

Het beleid i.v.m. nucleaire veiligheid moet op een proactieve manier vorm gegeven worden, met ruime aandacht voor de veiligheidscultuur (menselijk en organisatorisch falen). De regulering van het stralingsrisico dient meer aandacht te besteden aan de optimalisering van stralings-blootstelling en een beperking van de radioactiviteit in het licht van een ecosysteembenadering.

Aanbeveling:

Aangezien participatie in de besluitvorming verschillend lijkt te evolueren in het nucleaire en niet-nucleaire domein dient onderzocht te worden hoe een participatiebenadering, die in het nucleaire domein voorlopig beperkt blijft tot lokale partnerschappen m.b.t. beheer van laagradioactief afval, uitgebreid kan worden naar andere dossiers, zoals bvb. reactorveiligheid of de berging van hoogradioactief afval, en naar andere instrumenten, bvb. consensusconferenties.

1.2.1. Robuustheid van argumenten.

Bij onze analyse van het maatschappelijk debat gebruiken we het concept ‘robuustheid van argumentatie’ als leidraad. Een argument is robuust als het stand houdt onder wijzigende omstandigheden en kan verdedigd worden tegen externe aanvallen¹³. Onze analyse wijkt af van andere vormen van argumentatieanalyse¹⁴

12

Instrumenten uit de beleidsanalyse richten zich op de analyse van oplossingsstrategieën voor gegeven beleidsproblemen, en gebruiken hiertoe een meer homogeen bronnenmateriaal (beleidsdocumenten, beleidsnota’s, regeringsverklaringen, enz.). De analyse richt zich dan vooral op de effectiviteit en efficiëntie van de bestudeerde strategieën, d.w.z. rekening houdend met politieke belangen, economische kosten, macht van drukkingsgroepen, enz. In dit rapport is het ons niet te doen om de evaluatie van beleidsopties, maar eerder om het uitklaren van argumentatiepatronen (d.w.z. het beleidsprobleem is niet simpelweg gegeven; verschillende actoren kunnen in een gegeven situatie verschillende problemen zien). Bovendien is onze analyse er niet op gericht voorkeur toe te kennen aan deze of gene argumentatie of stellingname boven een andere.

13

Stirling (1999, p. 27) geeft volgende algemene definitie van ‘robuustheid’: “The capacity to sustain performance

under external perturbation by maintaining an established internal structure.” 14

Wij denken hier vooral aan het klassieke (en nog steeds invloedrijke) werk van Toulmin (1958).

waar vooral gelet wordt op de juistheid en de relevantie van de argumenten waarop een bepaalde stellingname is gebaseerd. Rip et al. (1994) wijzen er op dat in maatschappelijke controverses deze vorm van argumentatieanalyse minder geschikt is, omdat net in deze gevallen de correctheid van wetenschappelijke gegevens zelf ter discussie staat en er geen overeenstemming bestaat over de maatschappelijke waarden die betrekking hebben op het probleem. Het is voor de onderzoeker van maatschappelijke controverses onmogelijk om apriori uitspraken te doen omtrent relevantie of correctheid van argumenten.

Dit impliceert echter niet dat in deze gevallen een debat zinloos zou zijn, of dat zomaar ‘eender wat’ beweerd kan worden. Een controverse zal immers doorgaans leiden tot een articulatie van ‘foci’ in het debat. Rip et al. (1994, p.189) definiëren foci als vertrekpunten en centrale beschouwingen in een argumentatieschema, waarvan het belang door quasi alle maatschappelijke actoren erkend wordt. Dit betekent dat bijna alle actoren in hun argumenten naar het thema in kwestie zullen verwijzen, hetzij instemmend, hetzij om de positie van andere actoren te ondergraven. Op die manier kan de analyse van een controverse belangrijke informatie bevatten voor beleidsvoerders: welke argumenten worden algemeen aanvaard, welke worden betwist, en hoe wordt het verband gelegd tussen bepaalde argumenten en de corresponderende stellingname?

De verschillende deelnemers aan een maatschappelijk debat pogen nu hun argumentatie en stellingname op een zo robuust mogelijke manier op te bouwen, rekening houdend met de ‘foci’ van het debat. Robuustheid is een pragmatisch concept: argumenten zijn robuust als zij zonder al te veel moeite kunnen gestaafd worden, bvb. door een beroep te doen op – in het kader van deze studie historisch te situeren – algemeen aanvaarde beleidsprincipes, beleidsdoelen, ethische inzichten, en/of wetenschappelijke kennis. ‘Robuustheid’ en ‘correctheid’ en/of ‘relevantie’ zijn niet in tegenspraak want een argumentatie die opgebouwd wordt vanuit foute premissen kan onmogelijk robuust kan zijn in het maatschappelijk debat. ‘Correctheid’ en ‘relevantie’ moeten eerder gezien worden als één bepaalde manier om ‘robuustheid’ te bereiken.

In een maatschappelijk debat proberen verschillende deelnemers door het kiezen van robuuste argumenten hun positie te verdedigen tegen externe aanvallen. Dergelijk verdedigingsmechanisme leidt op zijn beurt tot een betere articulatie van argumenten. Mazur (1981, p. 127) omschrijft dit proces als volgt: “…Critics attack with great vigor, stretching their imagination for all manner of issues with which to score points against their targets. Proponents counterattack, producing new analyses and funding new experiments in order to refute the critics. Each probes and exposes weaknesses in the other side’s arguments. As the controversy proceeds, there is a filtering of issues so that some with little substance become ignored while others move to the fore…”. Robuustheid impliceert dus minstens een zekere articulatie van een netwerk van argumenten, standpunten, belangen, enz. ter ondersteuning van een bepaalde claim; zoniet zou deze claim bij de eerste de beste aanval in elkaar stuiken. Merk ook de inherente link op tussen ‘robuustheid’ van argumentatie in een maatschappelijk debat (wat door sommigen als ‘informele technology assessment’ bestempeld wordt) en ‘robuustheid’ van ‘klassieke’ TA instrumenten (bvb. expertverslagen, zoals de veiligheidsstudies voor kerncentrales (PSA¹⁵) of de ‘performance assessment’ en veiligheidsrapporten in het kader van de nucleaire afvalberging (SAFIR¹⁶)). Rip (1986) noemt dergelijke instrumenten ‘black boxes’. Hiermee bedoelt hij dat bepaalde deelaspecten van het debat (bvb. nucleaire veiligheid, afvalberging) geïsoleerd en zeer grondig worden bestudeerd, zodat het voor andere groepen steeds moeilijker wordt om de conclusies van dergelijke expertverslagen aan te vechten. Dit vereist immers een actieve deconstructie van de ‘black box’ – een optie die vaak de mogelijkheden van vele maatschappelijke groepen te boven gaat. Ook technologische artefacten kunnen op zich ‘robuustheid’ bezitten: zo kan, om een voor de hand liggend voorbeeld te geven, niemand eraan voorbij gaan dat er nu eenmaal zeven kerncentrales staan die instaan voor het grootste deel van de basislastproductie van elektriciteit in ons land.

Het is dit proces van articulatie dat we zullen aangrijpen in deze studie om het maatschappelijk debat in kaart te brengen. Rip et al. (1994, p. 190) raden aan om bij deze analyse gebruik te maken van zogenaamde argumentatiescenario’s: dit zijn schema’s die de verbanden tussen vertrekpunten, argumenten en eindconclusies systematisch in beeld brengen. Als foci gelden de thema’s die door nagenoeg alle actoren in hun argumentatie worden opgenomen, ofwel omdat men ermee instemt, ofwel omdat men ze betwist. Dergelijke argumentatiescenario’s kunnen om twee redenen verschillen tussen actoren onderling: ten eerste, omdat ze een verschillende nadruk leggen op dezelfde focus¹⁷, en ten tweede, omdat de foci door verschillende actoren op een andere manier worden uitgewerkt¹⁸. In theorie is het natuurlijk mogelijk om alle argumenten tot in de details uit te werken, maar dit maakt de argumentatiescenario’s al snel bijzonder complex en moeilijk hanteerbaar. Voor deze studie zullen wij ons beperken tot de grote lijnen. Onze keuze om bepaalde argumenten niet te behandelen impliceert dus geenszins dat ze niet relevant of correct zouden zijn, het betekent enkel dat deze argumenten o.i. op dat bepaalde moment geen focus vormden in het debat. De keuze voor de nadruk op robuuste argumentatiescenario’s houdt ook in dat we niet zozeer geïnteresseerd zijn in de positie van individuele maatschappelijke groepen. De reconstructie van argumenten in argumentatiescenario’s komt meer dan waarschijnlijk niet volledig overeen met de specifieke positie die een bepaalde groepering op een bepaald moment heeft ingenomen.

Het gebruik van argumentatiescenario’s leent zich ook op een efficiënte manier tot een historische studie. Een maatschappelijk debat kan aldus in kaart gebracht

15

Probabilistic Safety Assessment. 16

Safety Assessment and Feasibility Interim Report. 17

De sociologen Luc Boltanski en Laurent Thévenot (1991) spreken van verschillende legitieme

argumentatiepatronen of, in hun termen ‘cités de justification’. 18

Rip et al. (1994, p.191) geven in de context van de berging van radioactief afval het voorbeeld van ‘het in rekening brengen van toekomstige generaties’: voor de ene actor impliceert dit dat het afval definitief geborgen moet worden; voor een andere dat er geen afval meer geproduceerd mag worden; voor een derde dat afval terughaalbaar moet geborgen worden.

worden door systematisch de evolutie van de foci doorheen de geschiedenis te traceren. Foci kunnen van de agenda verdwijnen of in de tijd verschuiven, beter gearticuleerd worden of er kunnen nieuwe foci ontstaan. Dit hoeft niet noodzakelijk gepaard te gaan met een leerproces bij de individuele actoren; het kan evenzeer het geval zijn dat sommige actoren de arena van het maatschappelijk debat verlaten en nieuwe verschijnen.

Concreet zullen we dus werken volgens een aantal parallelle tijdsassen. Op de eerste as zullen we de belangrijkste gebeurtenissen (internationaal, Europees, nationaal) uitzetten. Een tweede as omvat de belangrijkste besluitvormingsinitiatieven. We werken in drie grote blokken (jaren ‘70, ‘80 en ‘90 tot nu, met een korte inleiding – de zogenaamde ‘prehistorie’), met daarbinnen een aantal concrete scharnierpunten. Op de derde as wordt het maatschappelijk debat in kaart gebracht, zodat interacties tussen de drie assen duidelijk tot hun recht kunnen komen.

De studie omvat volgende scharnierpunten:

• Kort overzicht van de studie en prototypefase (1952-1972) (oprichting SCK•CEN, bouw Chooz A-reactor, start Eurochemic, enz.);

• De principiële regeringsbeslissing (1966) voor de start van de industriële elektriciteitsproductie op basis van kernenergie;

• De energiecrisis (1973), debat rond eilandsite(s) in de Noordzee en de protestactie in Zeebrugge, groeiplanning voor de eerste kerncentrales en de vroege contestatiebeweging, het ‘rapport der Wijzen’, stellingname door academici;

• Het ongeval in Harrisburg (TMI, 1979), het parlementair debat rond energiebeleid (1982-‘83), het Mont-Louis ongeval (1984), het moratorium op de zeeberging van afval (1982), elektriciteitspanne en opstart (1982); 2e generatie reactoren (Doel 3+4 en Tihange 2+3), uitrustingplanning en de debatten rond de bouw van N8 en de participatie in Chooz B1+B2 (19811989);

• Het Transnuklear afvalschandaal en het parlementair debat, het ongeval in Tsjernobyl (1986) en de onderzoekscommissie aangaande nucleaire veiligheid (1986-’91), hervorming van het nucleair afvalmanagement en het nucleaire onderzoek (1989-’91), de kweekreactor controverse, publicatie van SAFIR 1 (1989);

• Het parlementaire MOX-debat (1993), structuurhervormingen in de nucleaire controle (1994-2002), organisatie en controverse over afvalterugkeer en berging (1994-2003), publicatie SAFIR 2 (2003);

• Liberalisering van elektriciteitsmarkt, maatschappelijk debat rond de wet op de kernuitstap (1999-2003), fondsen voor nucleaire passiva en gestrande kosten, het klimaatdebat (UNFCCC) en het Kyotoprotocol (1997).

1.2.2. Aandachtspunten.

In deze paragraaf vatten we nog kort enkele centrale lessen samen m.b.t. het onderzoek van maatschappelijke controverses. Hoewel we niet in detail kunnen ingaan op elk van deze inzichten afzonderlijk, denken we dat het toch belangrijk is ze ten minste aan te halen om een aantal mogelijke misvattingen uit de weg te gaan.

1. Controverses zijn bij uitstek sociale fenomenen die slechts bestaan bij gratie van een (gedeeltelijk historisch contingente) interactie tussen verschillende actoren. In het kader van deze studie kunnen we echter niet alle aspecten van deze interactie in beschouwing nemen, bvb. de stijl van discussiëren (confronterend of modererend) of de manier waarop met conflicten wordt omgegaan. Zoals gezegd weerhoudt vooral de typologie van de gebruikte argumentatieschema’s onze aandacht. Bovendien is het voor onze doelstelling niet belangrijk om te weten hoeveel of welke personen of groepen nu juist een bepaald argument naar voren schuiven.

2. De studie van controverses kan niet herleid worden tot louter een tijdloze ‘uitwisseling van argumenten’. Voor een goed begrip van de dynamiek van controverses moet ruime aandacht besteed worden aan de historische omstandigheden. Ook de betrokken actoren (en hun legitimiteit als gesprekspartner in het debat) worden voor een groot stuk door deze historische context bepaald. Cambrosio en Limoges (1991, p. 387) gaan zelfs zover te stellen dat “the content of a public controversy is its context”. Hoewel wij niet noodzakelijk dit nogal extreem constructivistische standpunt delen, zien we toch een belangrijke wederzijdse beïnvloeding van de sociale/ culturele/institutionele context en het maatschappelijk debat. In haar historische studie over de Franse nucleaire politiek spreekt Hecht (1998) van ‘technopolitieke regimes’ om de intieme verwevenheid van technologie, politiek en cultuur (met name de nationale identiteit in het geval van Frankrijk) te conceptualiseren¹⁹. Zij benadrukt met name dat technopolitieke regimes niet zomaar als een gegeven mogen beschouwd worden, maar eerder het product zijn van een actieve constituerende arbeid door een netwerk van onderling verbonden actoren (politici, planbureaus, ingenieurs, bedrijven, enz.). Een gelijkaardige diepgaande analyse van technopolitieke regimes in de Belgische context zou ons te ver voeren; in de context van deze studie zullen we ons beperken tot het schetsen van de historisch-culturele en politieke achtergrond bij enkele scharnierpunten uit de geschiedenis van het kernenergiedebat, vooral m.b.t. tot aspecten van besluitvorming²⁰, zonder nochtans het belang van deze politieke factoren uit het oog te verliezen.

19

“These regimes, grounded in institutions, consist of linked sets of people, engineering and industrial practices, technological artifacts, political programs, and institutional ideologies, which act together to govern technological development and pursue technopolitics” (p. 16).

20

Met name de verwevenheid van politiek en (nucleaire) industrie (bvb. via de aanwezigheid van experts vanuit het bedrijfsleven in de kabinetten, in ‘onafhankelijke’ onderzoekscommissies, enz.) weerhoudt hier onze aandacht.

Deze achtergrondschets is echter vooral bedoeld om tot een beter begrip van de argumentatiescenario’s te komen.

1. Controverses kunnen meestal niet herleid worden tot simpele ‘pro en contra’ discussies. Zelfs binnen homogeen veronderstelde actoren (bvb. ‘wetenschappers’) kunnen belangrijke meningsverschillen bestaan, of er kunnen overeenstemmingen bestaan tussen groepen onderling. Een gedetailleerde studie van de standpuntbepaling en eventuele interne conflicten binnen belangrijke groepen (politieke partijen, vakbonden, enz.) ligt echter buiten het bereik van deze studie.

2. Controverses worden doorgaans niet beslecht door het bereiken van een consensus tussen de betrokken actoren op basis van de beschikbare informatie. Controverses zijn immers niet te herleiden tot louter een ideeënstrijd waarbij het beste argument de doorslag geeft. Het zijn eerder processen die erop gericht zijn beleid in een of andere richting te beïnvloeden. De discussie rond de inzet van beleidsinstrumenten²¹ speelt daarom meestal een cruciale rol in de dynamiek van controverses. Meestal is dus een actieve overheidsinterventie vereist om een sociaal aanvaardbare vorm van regulering en/of structurele organisatie uit te werken die de tegenstellingen niet op de spits drijft. In dit rapport zijn we echter niet zozeer geïnteresseerd in de specifieke mechanismen die een rol spelen bij de beëindiging van een bepaalde controversiële fase in de geschiedenis van het nucleaire debat. Dergelijke politieke analyse valt buiten het bereik van onze onderzoeksopzet. Wel zullen we nagaan in hoeverre de voorgestelde beleidsoplossing tegemoet komt aan de eisen zoals ze door de verschillende actoren in het debat worden geformuleerd.

3. Recente studies (o.a. Petts et al. 2001) tonen aan dat de media een zeer belangrijke en dynamische rol speelt in de informatieoverdracht en opinievorming omtrent maatschappelijke controverses, en vaak ook een grote impact heeft op de politieke agendavorming. Een gedetailleerde en systematische analyse van de rol van de media in de geschiedenis van het nucleaire debat ligt echter buiten onze mogelijkheden, hoewel we ons toch ook zullen baseren op mediastukken in zoverre zij de argumentaties van verschillende actoren aan het licht brengen.

Hoewel wij in het kader van dit rapport niet in detail kunnen ingaan op al deze belangrijke onderwerpen, zijn er toch aanzetten tot analyse te vinden in de hoofdtekst van het rapport en in de samenvatting van de interviews die wij voor dit rapport afnamen (zie Bijlage 2). Wij hopen echter vooral dat dit rapport de aanleiding vormt voor verdere en meer diepgaande studies op bovenvermelde domeinen.

En de bijhorende vragen van beslissingsbevoegdheid, verdeling van verantwoordelijkheden, enz.

1.2.3. Onderzoeksinstrumenten.

Samengevat zet dit methodologisch perspectief ons aan tot een bevraging volgens twee onderzoekslijnen. Enerzijds zullen verschillende ‘scharnierpunten’ geïdentificeerd worden binnen de historiek van het nucleaire debat, dwz. momenten waarop (vaak naar aanleiding van concrete crisissituaties of technologische kansen) de kerncyclus in vraag gesteld werd. Op basis van een historische situatieschets²² zullen we beschrijven hoe op die momenten formeel vorm gegeven werd aan de beoordeling van de nucleaire technologie (bvb. de aanstelling van een ad hoc expertcommissie, aanzet tot een parlementair debat, een wetgevend initiatief, nieuwe regulering, behandeling van het vraagstuk binnen bestaande instelling of creëren van nieuwe instellingen, enz.). Anderzijds zullen deze ‘formele’ momenten gecontrasteerd worden met het maatschappelijk debat zoals het bvb. in de pers en door actiegroepen gevoerd werd. De vergelijking en interactie tussen beide domeinen laten ons toe na te gaan welke perspectieven al dan niet toegang verkregen tot het ‘formele’ politieke domein, en waarom. Het laat ons ook toe te verklaren waarom in bepaalde deeldomeinen van het nucleaire debat de controverse gesloten kon worden, en waarom dit zo moeilijk is in andere domeinen (bvb. berging van radioactief afval).

Er wordt gekozen voor een dynamische analyse: de bovenvermelde onderzoeksvragen worden systematisch toegepast op elke historische periode, wat toelaat om een evolutie in het nucleaire debat in kaart te brengen. Wat betreft de onderzoeksinstrumenten zullen we vooral gebruik maken van:

• Literatuuronderzoek van het maatschappelijk debat en de parlementaire onderzoeken, zowel op basis van primaire als secundaire bronnen (studies hierover uitgevoerd van 1970 tot heden (bvb. thesissen));

• Analyse pers en maatschappelijke tijdschriften (‘De Nieuwe Maand’, ‘La Revue Nouvelle’, ‘Links’, actiegroepen, vakbonden, politieke partijen, betrokken ondernemingen);

• Interviews met een beperkt aantal maatschappelijke actoren, waarbij onze keuze vooral de neutraliteit (vertegenwoordiging van verschillende standpunten) en voldoende spreiding in de tijd moet garanderen. Confrontatie van relevante actoren met historische vaststellingen ook om tijdsvervorming deels te neutraliseren (zie de interviewleidraad en interviewresultaten in Bijlage 2);

• Studie van vormgeving en determinanten van het debat in het buitenland, in zoverre dit relevant is als referentie voor de Belgische context.

22

Wat was de concrete aanleiding (de ‘trigger’) van het debat?, welke impact stond ter discussie?, wat was de status van wetenschappelijke kennis (was er sprake van tegengestelde expertopinies)?, wat was de overheersende politieke cultuur?, welke coalities van belangengroepen namen deel aan het debat?, enz.

2.2.1. De organisatie van de nucleaire sector in België

In België werden in Mol drie onderzoeksreactoren in gebruik genomen (SCK•CEN 2002). De eerste -BR1 (bestemd voor stralingsproeven voor intern onderzoek en voor externe klanten) -in 1956, de volgende -BR2 (een onderzoeksreactor met hoge neutronenflux) in 1961, en BR3 (de eerste PWR-reactor die in Europa in gebruik wordt genomen) in 1962. De keuze voor deze reactoren werd ingegeven door de doelstellingen die men had vastgelegd (deze onderzoeksreactoren moesten de basis vormen om de kennis over kernreactoren voor civiele doeleinden uit te breiden) en door de Amerikaanse aanpak m.b.t. reactortechnologie (CRISP 1976)²⁷.

Het onderzoekscentrum fungeerde als aantrekkingspool voor andere nucleaire inrichtingen in de buurt van Mol en Dessel (Govaerts et al. 1994, Leroy 1979):

• Belchim: Oorspronkelijk had het SCK•CEN eigen installaties om afval te behandelen, maar andere bedrijven uit de buurt wilden ook van deze installaties gebruik maken. Dit leidde in 1958 tot de oprichting van Belchim (door Belgonucléaire en Metallurgie Hoboken). Belchim was van 1958 tot 1964 verantwoordelijk voor de verwerking van nucleair afval.

25

Windscale wordt later omgedoopt tot Sellafield. 26

Het IAEA heft deze schaal na het incident in Tsjernobyl (eind jaren ‘80) ontwikkeld. 27

De Amerikanen slaagden erin om met de watergekoelde reactor (die oorspronkelijk voor militaire toepassingen in kernonderzeeërs zijn ontworpen) de wereldmarkt voor nucleaire technologie te domineren. Dankzij hun externe netwerkstrategie (door het verspreiden van knowhow) slaagden ze in hun opzet. Knowhow van operationele prestaties, het correct inspelen op incidenten en veiligheidsnormen halen België en Zweden over de streep en deden hen voor de PWR-technologie kiezen (Cowan 1990).

• Belgonucléaire: in 1954 werd het ‘Syndicat pour l’Etude de l’Energie Nucléaire’ opgericht door een consortium van industriële spelers in de sector van de nucleaire toepassingen. Later (in 1957) werd deze groep omgedoopt tot ‘Belgonucléaire’. Samen met Tractebel ontwikkelde Belgonucléaire binnen Belgatom onderzoeksactiviteiten; samen waren ze bij verschillende internationale onderzoeksprojecten betrokken. Het bedrijf legde zich ook toe op het verwerken van uranium-en plutoniumoxidepoeder tot MOX-splijtstof-staven (gemengd oxide). De fabriek in Dessel kon 35 ton per jaar verwerken. Deze techniek werd in het SCK•CEN ontwikkeld. In samenwerking met Belgonucléaire werd de BR3-reactor in 1963 met een partiële proeflading MOX-splijtstof geladen (eerste recycling van plutonium in lichtwaterreactoren). Het industriële productieproces werd in 1984 succesvol in gebruik genomen (het zogenoemde ‘MIMAS’-proces, dat bestaat uit het mengen van uranium-en plutoniumpoeder, het vormen van tabletten en het aanmaken van splijtstofstaven). SCK•CEN en Electrabel zijn momenteel hoofdaandeelhouders van Belgo-nucléaire.

• FBFC International: nam in 1972 de activiteiten van de Belgische splijtstoffabriek ‘Métallurgique et Mécanique Nucléaire’ (MMN)²⁸ over, wanneer verdere exploitatie niet rendabel bleek. De ‘société Franco-Belge de Fabrication de Combustible’ (FBFC), eigendom van Framatome en Cogéma (en oorspronkelijk ook van Péchiney (50%)) raakte op die manier betrokken bij de productie van uraniumoxidestaven en later – in de jaren ‘80

• – bij het assembleren van MOX-staven voor PWR-en kokend waterreactoren (BWR) met elementen die Belgonucléaire leverde.
• Eurochemic werd in 1959 onder de bescherming van de ‘Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling’ (OESO) opgericht. Dertien lidstaten maakten deel uit van deze civiele organisatie. In 1966 gaven ze de opdracht om een prototype voor een opwerkingsfabriek te bouwen waar gebruikte splijtstof voor lidstaten moest worden opgewerkt. Als gevolg van de uiteenlopende nationale belangen, de hoge werkingskosten en de bouw van moderne opwerkingsfabrieken in landen die deel uitmaakten van het consortium (zoals de opwerkingsfabriek in La Hague, Frankrijk), werd de fabriek in 1974 gesloten. In 1978 werd de Belgische staat eigenaar van de fabriek. Op dat ogenblik begon men geconfronteerd te worden met de ontmantelingkosten. Tot 1984 werd er gewerkt aan plannen om de fabriek opnieuw op te starten, maar zonder gevolg. De fabriek is nu grotendeels ontmanteld.

Zoals blijkt uit het hierboven opgesomde lijstje van instellingen (Belchim, Belgonucléaire, enz.) is er ook in de jaren ‘70 aandacht voor het afvalprobleem, maar van beperkte aard. Rond 1975 startte het SCK•CEN met voorbereidend onderzoek naar de ondergrondse opslag van hoogradioactief afval. Er werd echter geen geld vrijgemaakt voor toekomstige initiatieven.

28

In werking sinds 1960, met een productiecapaciteit van 400 ton uranium/jaar.

De prille industriële start van de kernenergiesector in België werd aldus vooral bepaald door de belangen van de Generale Maatschappij (een financiële holding), die via de door haar gepatroneerde ondernemingen bijna de hele splijtstofcyclus beheerste: de ontginning van uranium (Union Minière), de bewerking tot splijtstof (MMN), de bouw van centrales (Cockerill, ACEC, Métallurgie Hoboken e.a.) en de afvalverwerking (Belchim). Langzaamaan brokkelde deze controle echter af. De belangrijkste elektrotechnische onderneming van België, ACEC (gecontroleerd door de Generale Maatschappij), verkreeg in 1957 van de Amerikaanse multinationale onderneming Westinghouse een licentie voor de bouw van PWR-reactoren. In ruil voor deze licentie verwierf Westinghouse echter een belangrijke participatie in ACEC. Sommige commentatoren zien hierin een teken dat de Generale Maatschappij toen reeds niet meer geloofde in een Belgische reactor en het zekere voor het onzekere koos (Vanpol 1980, p. 89)²⁹. Toen in 1970 de nucleaire afdeling van ACEC volledig werd overgenomen door Westinghouse, en bovendien MMN in 1972 werd overgenomen door FBFC, dat door Westinghouse (rechtstreeks en via Framatome) gecontroleerd werd, leek de rol van de Generale Maatschappij in reactor-en brandstoftechnologie uitgespeeld. Alles wijst er echter op dat de Generale Maatschappij uiteindelijk een ‘modus vivendi’ vond met Westinghouse. De aanstelling van de toenmalige gouverneur van de Generale Maatschappij (dhr. Nokin) als het enige buitenlandse lid in de raad van beheer van Westinghouse lijkt deze verstandhouding te symboliseren (Daems 1979, p. 11). Met de sluiting van Eurochemic werd de Belgische kernenergiesector ook voor de opwerking volledig van het buitenland afhankelijk.

In het begin werd in België nauwelijks of geen debat gevoerd over het gebruik van kernenergie voor burgerlijke doeleinden. Iedereen zag de komst van onderzoeksinstellingen en de bouw van energiecentrales als een bron van tewerkstelling en een enorme economische kans. Bovendien dacht men zo de toekomstige energiebehoeften te kunnen dekken. Ook in België was het vroege protest vooral gericht tegen de gevolgen van de mondiale nucleaire ‘fall-out’ als gevolg van de atmosferische atoombomtesten³⁰. In een historisch onderzoek naar de berichtgeving rond kernenergie in de voornaamste Vlaamse kranten³¹, bericht Fontyn (2001, pp. 113-120), naar aanleiding van de officiële ingebruikname van BR3 in 1962, dat het optimisme van de kernindustrie grotendeels gedeeld werd door de pers, die blijk gaven van een groot chauvinisme inzake de Belgische verwezenlijkingen. Er werd nauwelijks gewezen op de stralings-of veiligheidsrisico’s, en dan nog enkel in geruststellende zin (bvb. naar aanleiding van het ongeval te Windscale).

België investeerde onder meer in volgende reactoren in het buitenland:

29

Vanaf 1959 werkte Belgonucléaire (opgericht door een consortium van bedrijven uit vooral de non-ferro sector)

aan een eigen reactortype (‘Vulcain’). Het project mislukte wegens een gebrek aan afzetmarkten. 30

Zie de getuigenis van dhr. Turf als bijlage. 31

De Standaard, het Nieuwsblad, de Gentenaar, het Volk, Gazet van Antwerpen, het Belang van Limburg, het Laatste Nieuws, de Nieuwe Gazet, de Morgen en de Financieel-Economische Tijd.

• Chooz: de productie van kernenergie voor burgerlijke doeleinden in België begon in 1966 met een Franse joint venture in het kader van het Euratom-project in de buurt van de Belgisch-Franse grens bij Chooz³² (Mechanical Engineering Power 1998). De ondergrondse Chooz A-reactor (van het PWR-type) werd in 1967 opgestart. Oorspronkelijk produceerde die 240 MWe, wat later door technische verbeteringen tot 305 MWe werd opgedreven. Hierbij kwamen echter veel grotere hoeveelheden tritium in het rivierwater vrij dan bij moderne reactoren. De reactor werd dan ook in 1991 stilgelegd. De splijtstof werd naar La Hague gestuurd om te worden opgewerkt. In 1996 en 1997 zullen in Chooz bovengrondse reactoren van de tweede generatie worden gebouwd. De coördinatie van vergunningsbeleid en noodplanning komt moeizaam op gang na kritisch advies van de hoge gezondheidsraad.

• Eurodif (Tricastin): Belgische participatie van 11% (Synatom) in de verrijkingsfabriek en de vier reactoren in de Rhônevallei in Frankrijk. De fabriek produceert grote hoeveelheden verarmd uranium, die ter plekke worden opgeslagen.

• Synatom: oorspronkelijk een hergroepering van participaties van Belgische elektriciteitsbedrijven in nationale en internationale projecten (het ‘Syndicaat voor de studie van kerncentrales met groot vermogen’, opgericht in 1965); sinds 1977 focust Synatom op de splijtstofcyclus. Bij wet werd in 1980 een 50% publiekrechtelijke vennootschap opgericht die in 1983 door de ‘Nationale Investeringsmaatschappij’ (NIM-SNI) wordt ingevuld. Synatom is vandaag grotendeels in handen van Electrabel en is eigenaar van alle splijtstof voor kerncentrales. Het beheert de hele cyclus van de aanvoer van het uranium tot de verwerking van het afval. Alle kosten moeten elke maand per eenheid worden aangerekend. Synatom onderhandelt met NIRAS-ONDRAF over afvalkwesties. Voor de uraniumbevoorrading sluit Synatom korte en langdurige internationale overeenkomsten, waarbij één leverancier nooit meer dan 20% van het nodige uranium levert. Synatom mikt op een strategische uraniumvoorraad voor twee jaar en bezit 11% van de aandelen in de Eurodifverrijkingsfabriek.

• Kalkar: in 1968 sloot België met Nederland en West-Duitsland een overeenkomst om samen de SNR 300-snellekweekreactor in Kalkar, West-Duitsland te financieren. West-Duitsland leverde de grootste financiële bijdrage (70%); België en Nederland namen elk 15% voor hun rekening (Leroy 1979, p. 132). Kweekreactortechnologie was toen erg veelbelovend, maar al snel rezen er economische en politieke problemen. De bouw was in 1985 klaar, maar de reactor mocht pas in gebruik genomen worden nadat een vergunning was afgeleverd. Belgonucléaire had op dat moment al 40% van de splijtstof klaar. Een conflict tussen de federale en de lokale overheid

32

De enige reactor ter wereld die om veiligheidsredenen ondergronds wordt gebouwd.

over veiligheidskwesties en de groeiende tegenstand van de bevolking leidden in 1991 tot de stopzetting van het project (Monju website 1995).

Nederlandse actiegroepen tekenden in 1974 een protest aan tegen de Nederlandse betrokkenheid bij het Kalkar-project. In België is de Belgische betrokkenheid een van de thema’s die de ‘Verenigde Actiegroepen voor een Kernstop’ (VAKS) aankaarten (zie Deel 3).

2.2.2. De organisatie van de elektriciteitssector in België

In tegenstelling tot sommige andere Europese landen heeft België na de Tweede Wereldoorlog de elektriciteitssector niet genationaliseerd. Sommige partijen (socialisten en communisten) waren hier wel voorstander van, maar in juli 1955 kwam men tot een compromis. De elektriciteitssector bleef grotendeels in privéhanden, maar vakbonden en werkgeversorganisaties mochten mee toezicht uitoefenen. Dit leidde tot de oprichting van het ‘Controlecomité voor Elektriciteit en Gas’. De drie vakbonden (ACV, ABVV en ACLVB) en de werkgeversorganisatie (‘Verbond der Belgische Ondernemers’ (VBO)) fungeerden als toezichthouders; het ‘Beheerscomité van de Belgische Elektriciteitsondernemingen’ (BCEO) was de gecontroleerde partij. Oorspronkelijk was de regering niet vertegenwoordigd binnen het CCEG; later was dit wel het geval (nadat de overeenkomst in 1964 wordt vernieuwd). Het CCEG had als doelstelling om na te gaan of de technische, economische en tariefstructuur van de elektriciteitssector (en na 1964 ook de gassector) strookte met het algemene belang binnen de krijtlijnen uitgezet door het globale energiebeleid. Efficiëntiewinsten werden verdeeld over kapitaal, arbeid en klanten; kosten en tarieven kwamen onder controle; en de winst werd verdeeld op basis van de opbrengst van het geïnvesteerde kapitaal. De overeenkomst leidde tot een snelle rationalisering en concentratie binnen de elektriciteitssector: in 1955 waren er nog 36 particuliere elektriciteitsbedrijven, in 1976 nog maar drie (EBES, Intercom en Unerg) (Leroy 1979, p. 137). In 1990 fusioneerden deze drie overgebleven elektriciteitsmaatschappijen tot Electrabel, dat tegenwoordig via de holding Tractebel bijna volledig gecontroleerd wordt door de Franse groep Suez Lyonnaise des Eaux.

Het CCEG stond ook in voor de controle van de uitrustingsplannen voor de elektrische productiemiddelen die door het BCEO werden voorgelegd. De draagwijdte van deze controle is moeilijk te achterhalen vermits de documenten van het CCEG niet vrijgegeven werden, maar er bestaat een sterk vermoeden dat ze eerder beperkt was, omdat het comité over geringe eigen expertisemiddelen beschikte (en geen onafhankelijke experts toegelaten worden), en omdat het comité zich enkel boog over de efficiëntie voor de elektriciteitssector zelf (Verbruggen 1986,

p. 309). Deze gang van zaken werd vooral door het ABVV aangevochten (boycot van het CCEG van 1977 tot 1983) en leidde tot de oprichting van het NCE. Zowel het NCE als het CCEG zullen later door de liberalisering van de elektriciteitsmarkt door CREG en VREG opgevolgd worden.

In de distributiesector versterkten de particuliere bedrijven geleidelijk ook hun greep op de markt. Tijdens de jaren ‘60 staakten heel wat gemeentelijke bedrijven hun activiteiten en richten ‘intercommunales’ op. Dit zijn joint ventures tussen ten minste twee gemeentelijke overheden die al (in dat geval spreekt men van ‘zuivere’ intercommunales) dan niet (in dat geval spreekt men van ‘gemengde’ intercommunales) met particuliere partners in zee gaan. Al snel blijken gemengde intercommunales de markt te domineren. In 1974 maakten meer dan 75% van alle Belgische steden en gemeenten deel uit van een gemengde intercommunale (Reynebeau 2000, p. 73). Vanaf 1964 zijn ‘zuivere’ en ‘gemengde’ intercommunales in het CCEG vertegenwoordigd.

2.2.3. Aspecten van regulering

Naoorlogse epidemiologische gegevens (hoofdzakelijk, maar niet uitsluitend gebaseerd op studies die in Hirosjima en Nagasaki zijn uitgevoerd) over de gevolgen van straling wezen in 1952 op stochastische kankeroorzaken als gevolg van straling en op een toename van leukemiegevallen (Eggermont et al. 1998, p. 4). De ‘International Commission for Radiation Protection’ (ICRP – ‘Internationale commissie voor radiologische bescherming’) bracht in de jaren ‘50 een mentaliteitswijziging op gang door te erkennen dat blootstelling aan straling tot een minimum moet worden beperkt. Het besef dat er zich stochastische gevolgen bij lage dosissen kunnen voordoen, leidde tot de ontwikkeling van het ALARA-concept (‘As Low as Reasonably Achievable’ – ‘zo laag als redelijkerwijs mogelijk’). In 1955 werd de ‘United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation’ (UNSCEAR -Wetenschappelijke commissie van de Verenigde Naties inzake effecten van ioniserende straling) opgericht. In 1958 publiceerde ze haar eerste rapport (een studie over blootstellingbronnen en biologische risico’s). Gedurende de volgende vier decennia worden almaar strengere normen voorgesteld, op basis van de steeds groeiende wetenschappelijke kennis.

Er ontstonden ook meer organisaties die zich bezighouden met de aanpak van specifieke kwesties m.b.t. veiligheid en stralingsbeheersing. In 1965 publiceerde de US National Academy of Sciences Committee zijn eerste rapport over ‘Biological Effects of Ionising Radiation’ (BEIR-rapport – biologische gevolgen van ioniserende straling).

Op het vlak van stralingshygiëne wordt er zowel nationaal als supranationaal vooruitgang geboekt. Het ICRP geeft op basis daarvan advies aangaande een systeem van dosisbeperking. Uiteindelijk bepaalt elk land zelf grenswaarden en bijbehorende wetgeving, behalve in de EU. Het Euratom-verdrag geeft de Europese Commissie immers het gezag om normen aan de lidstaten op te leggen.

Beroepsorganisaties zoals de ‘International Radiation Protection Association’ (IRPA

– ‘Internationale vereniging voor stralingsbescherming’) en de Belgische afdeling ‘Belgische Vereniging voor Stralingsbescherming -Association Belge de Radioprotection’ (BVS-ABR) zijn de wetenschappelijke drijvende kracht achter het opleggen en toepassen van normen. Het IRPA werd in 1968 opgericht om de communicatie m.b.t. stralingsbescherming tussen beroepsorganisaties vlotter te laten verlopen. De BVS werd in 1963 opgericht, in het jaar dat België een koninklijk besluit publiceerde (K.B. 28/02/1963), houdende het algemeen reglement op de bescherming van de bevolking en van de werknemers tegen het gevaar van ioniserende stralingen.

De betere kijk op de gevolgen van straling blijkt ook uit het gebruik van specifieke termen voor stralingshoeveelheden en -eenheden. In de jaren ‘70 werd er voortdurend gewerkt aan nieuwe, betere grenswaarden. Dit effende het pad voor striktere beperkingen in de jaren 80.

3.2.1. De principiële beslissing van 1966 (de ‘commissie Boereboom’)

In 1965 werden, op initiatief van Synatom, voorafgaande studies aangevat voor twee kerncentrales, die volgens planning in Doel en Tihange³⁹ zouden worden gebouwd. De Belgische regering werd in datzelfde jaar door de elektriciteitsproducenten op de hoogte gebracht van dit voornemen (Vanpol 1980, p. 57). Er werd een permanente contactcommissie opgericht tussen overheid en industrie (de ‘Commissie Boereboom’⁴⁰). De taak van deze commissie bestond uit het bestuderen van de problemen die de twee nucleaire sites met zich zouden kunnen meebrengen. In de loop van de werkzaamheden van de ‘Commissie Boereboom’ stelden de elektriciteitsmaatschappijen nog drie bijkomende locaties voor voor de plaatsing van bijkomende kerncentrales langs de Belgische kust⁴¹. De bevoegdheid van de commissie was beperkt tot het goed-of afkeuren van deze terreinen; over de technologische kenmerken van de kerncentrales zelf werd niet gediscussieerd⁴².Het voltooien van het onderzoek gaf op 14 december 1966 aanleiding tot de principiële goedkeuring (door het ministercomité voor economische en sociale coördinatie) van Doel, Tihange en Zeebrugge als inplantingmogelijkheden voor kerncentrales. Formeel ging het hier om een principebesluit, die dus niet het eindpunt van een procedure voor een bouw-of exploitatieaanvraag vormde. De verklaring werd wel in de pers overgenomen⁴³ maar veroorzaakte weinig deining in de publieke opinie. In deze verklaring werden voornamelijk economische argumenten aangehaald ter ondersteuning van het principebesluit: kernenergie was immers in het licht van de voorziene stijging van het elektriciteitsverbruik en op basis van de berekeningen van de elektriciteitsmaatschappijen een voordeliger optie dan elektriciteitsproductie uitgaande van steenkool of aardolie (Reynebeau 2000, p. 130).

Dat het hier echter om veel meer gaat dan een principebesluit blijkt uit de talloze referenties naar beleidsnota’s, persverklaringen en verklaringen van regeringsleden die Vanpol (1980, pp. 105-107) in zijn studie aanhaalt. Hieruit blijkt dat het zondermeer ging om een akkoord voor een kernuitrustingsprogramma in de komende decennia. In dit opzicht is het gebrek aan maatschappelijke en politieke belangstelling – een vaststelling die zowel Leroy (1979), Reynebeau (2000) als Vanpol (1980) doen – des te opvallender. Deze auteurs dragen overigens verschillende mogelijke verklaringen aan: het algemene (nog ongeschokte) vertrouwen in het economische groeimodel; de culturele achtergrond van de toenmalige politieke elite (die immers opgevoed werd tijdens de naoorlogse periode van de wederopbouw); het imago van kernenergie als ‘spitstechnologie van het

39

De keuze voor deze vestigingsplaatsen werd gerechtvaardigd door het feit dat een kerncentrale een aantal eisen aan haar omgeving stelt: beschikking over een voldoende debiet aan koelwater (dus enkel grote stromen of de zee komen in aanmerking); een terrein van minstens 60 ha. groot; voldoende toegankelijk via grote invalswegen; geschikte geologische kenmerken; voldoende verdunningsmogelijkheid voor radioactieve effluenten; en een geringe bevolkingsdichtheid in de buurt van de centrale. De evacueerbaarheid van een ruimer gebied bij ongeval bleef in België voor Antwerpen problematisch vergeleken met USNRC criteria (de zogenaamde ‘10 mile’-zone, zie verder).

40

Zo genoemd naar de voorzitter van de commissie, dhr. Boereboom, kabinetschef van de toenmalige Minister van Openbare Werken. De commissie bestond uit 13 leden waarvan 4 leden de elektroholdings vertegenwoordigden (Reynebeau 2000, p. 125). Ze kwam in de periode oktober 1965 – juni 1966 zeven maal samen.

41

De elektriciteitsmaatschappijen voorzagen immers, op basis hun prognoses van de groei van de elektriciteitsvraag, de noodzaak om 4 bijkomende kerncentrales in dienst te nemen tegen 1985 (Govaerts et al. 1994,

p. 561).42

Dit behoorde tot de bevoegdheid van de studiebureaus van de elektriciteitsmaatschappijen, die een (quasi-

)monopolie bezaten op het gebied van informatie rond nucleaire technologie. 43

Reynebeau (2000, p. 130) citeert een artikel in de Standaard van 20 dec. 1966.

moment’; de bijdrage van kernenergie aan de lokale werkgelegenheid; de valorisatie van reeds eerder gedane investeringen in nucleair onderzoek; de snelle industriële uitbreiding in de Antwerpse haven en de overeenkomstig snelle stijging van de vraag naar elektriciteit; het gebrek aan informatie bij de overheid; de vertegenwoordiging van diverse leden van de elektriciteitsholdings in diverse overheidsapparaten en de invloed van ‘lobbying’ bij regeringsmandatarissen; en tenslotte de algemene organisatie van de elektriciteitssector die veel ruimte liet voor privé-initiatief (via de uitrustingsplannen) zonder al te veel overheidsinmenging.

3.2.2. De procedure voor het bekomen van een vestigingsvergunning

Hoe bekwam men concreet, binnen de toen bestaande controlestructuur, een vergunning voor de bouw van een kerncentrale? De Belgische vergunnings-en controleprocedures voorzagen volgende stappen:

Deze procedure moet natuurlijk binnen haar historische context bekeken worden. Toch vertoonde de Belgische wetgeving terzake wel een bijzonderheid in vergelijking met andere landen (bvb. Frankrijk, de Duitse Bondsrepubliek, Verenigde Staten) nl. dat er twee bouwvergunningen vereist waren: de ‘stedenbouw’-vergunning⁴⁴ en de ‘nucleaire’ vergunning⁴⁵ of machtiging. De eigenaars van kerncentrales konden de bouw aanvatten op basis van de ‘stedenbouw’-vergunning, zonder te wachten op de ‘nucleaire’ bouwvergunning⁴⁶ (Commissie van Beraad 1976, p. 32). Om een ‘nucleaire’ bouwvergunning te verkrijgen legde het studiebureau, aangesteld door de eigenaar van de kerncentrale, een installatieplan voor aan het erkend privéorganisme (Vinçotte Nucléaire⁴⁷), dat in overleg met de bevoegde overheden en de ‘Speciale Commissie voor de Ioniserende Stralingen’⁴⁸ een beslissing namen omtrent de voorwaarden op het gebied van stralingsbescherming en nucleaire veiligheidsuitrusting die in de ‘nucleaire’ bouwvergunning moesten worden

49

opgenomen. Een exploitatievergunning werd bekomen op basis van een ‘keuring’

44

Afgeleverd overeenkomstig de organieke wet over de ruimtelijke ordening en stedenbouw (B.S. 29 maart 1962).

Deze bouwvergunning werd voor Doel 1+2 afgeleverd op 18 februari 1970, en voor Tihange 1 op 6 juli 1972. 45

Afgeleverd overeenkomstig het Koninklijk Besluit tot bescherming tegen stralingen (B.S. 18 februari 1963). Deze ‘nucleaire’ bouwvergunning werd voor Doel 1+2 afgeleverd op 25 januari 1974, en voor Tihange 1 op 5 september 1974.

46

De werkzaamheden werden wel opgevolgd door een ‘contactcommissie’, die bestond uit vertegenwoordigers van de betrokken administraties, de Europese Gemeenschap, het erkend controleorganisme, de eigenaars van de kerncentrales, en de betrokken studiebureaus. De Belgische procedure word door de ‘Commissie der Wijzen’ (Groep V ‘Veiligheid’, p. 26 – zie verder) gerechtvaardigd door te stellen dat de PWR reactor een “goed gekend reactortype” vormde.

47

Er waren drie erkende organismes: Controlatom, Corapro en Vinçotte. Van deze drie ondernemingen was er slechts één (nl. Vinçotte) die beschikte over het geschikte materiaal en personeel om de Belgische kerncentrales voor elektriciteitsproductie te controleren.

48

In overleg met een consultatieve commissie van Euratom-experts. 49

De procedure wordt hier ietwat vereenvoudigd voorgesteld. De formele procedure voorzag ook in een tussenkomst van de provinciegouverneur, de burgemeester van de betrokken gemeente (op basis van een publieke

door het erkend controleorganisme, waarin een uitspraak wordt gedaan omtrent de conformiteit van de installaties met de voorwaarden opgenomen in het vergunningsbesluit (op basis van het ‘Safety Analysis Report’ van de kerncentrale in kwestie). Er dient opgemerkt te worden dat in heel deze procedure de rollen van de diverse betrokkenen vaak overlapten: zo zetelde de toenmalige directeur van Vinçotte in de speciale commissie, en de gecontroleerde maatschappijen hadden tevens vertegenwoordigers in de raad van beheer van het erkende controleorganisme (Vanpol 1980, p. 53). Bovendien werd het controleorganisme door de elektriciteitsproducent zelf aangesteld en betaald. Later vinden we verschillende kaderleden van de erkende controleorganismen terug in de ‘Commissie der Wijzen’ (zie verder), die over de veiligheid beleidsadviezen formuleerde.

De vergunningsprocedures voor Doel 1 en 2 en Tihange 1 verliepen nagenoeg zonder vertragingen⁵⁰. Aldus waren deze centrales rond het midden van de jaren ‘70 klaar om van start te gaan op het moment dat het maatschappelijk debat in volle hevigheid uitbrak. Inmiddels voerden de elektriciteitsproducenten verdere studies uit over de mogelijke vestiging van bijkomende kerncentrales langs de Belgische kust hetzij op de kustlijn, hetzij net daarachter, hetzij op een kunstmatig eiland.

3.2.3. Besluitvorming in de context van een ruimer maatschappelijk debat

Het maatschappelijk debat in België laait vooral op na januari 1974, nadat de bouwaanvraag voor een kerncentrale in Zeebrugge bekend raakte (Leroy 1979, p. 38)⁵¹. De standpuntbepaling en mobilisatie van een kritische beweging rond kernenergie wordt dus vooral uitgelokt door een vestigingsprobleem. Het Zeebrugse woonmilieu stond in die tijd onder druk van een grote industriële-en havenuitbreiding, wat de paraatheid van lokale actiegroepen verklaart. Een van deze lokale actiegroepen, REM-U-235⁵², lanceert onmiddellijk verscheidene initiatieven

(o.a. een perscommuniqué, handtekeningenactie, brieven aan betrokken ministeries en senatoren) en argumenteert in een bezwaarschrift dat een kerncentrale aan de Belgische kust een te zware belasting voor het leefmilieu en een definitieve aftakeling van het toerisme zou betekenen. REM-U-235 kreeg kritisch wetenschappelijke ondersteuning, hanteerde van in het begin een discours dat op waardenreferenties was gebaseerd en was communicatief sterk. Het lokale verzet spreidt zich uit tot een veertigtal kustverenigingen en de druk leidt tot een negatief

consultatie en een advies van het schepencollege) en de bestendige deputatie. In de praktijk was de rol van deze

betrokkenen eerder beperkt. 50

In Vlaanderen boog een commissie van experts zich met enige kritisch zin over de plannen voor Doel, wat een eerste academisch inzicht bracht in de gehanteerde criteria (G. Eggermont). Vanpol (1980, pp. 59-61) bericht hoe de wettelijk voorziene procedures niet al te nauwgezet gevolgd werden: de bouwwerf van Doel 1 en 2 werd in 1969 geopend nog voor de aanvraag voor het bekomen van een bouwvergunning werd ingediend; en de eerste steen van Tihange 1 werd gelegd nog voor het algemeen plan van aanleg was goedgekeurd.

51

De bouwaanvraag werd op 18 januari 1974 door EBES ingediend en werd aanvankelijk binnenskamers behandeld. Het is echter na een vraag van een gemeenteraadslid (op 28 januari 1974), tevens een lid van REM-U-235, dat het bestaan van de bouwaanvraag algemeen bekend werd.

52

Een werkgroep van het overkoepelende actiecomité ‘Zeebrugge blijft’, opgericht in april 1973. Naar eigen zeggen groeide bij de initiatiefnemers van de actiegroep “…het besef van de grote impact die de keuze voor ‘het nucleaire’ heeft en verder kan hebben voor alle leven en het bestaan op aarde…” (Goderis-Lyppens 2004, p. 1), zodat aanvankelijk werd besloten tot het inwinnen van informatie (onderhoud met de provinciegouverneur van West-Vlaanderen op 16 juli 1973), later tot vormingsinitiatieven, studie en actie.

advies door het Zeebrugse schepencollege aan het bestuur voor Stedenbouw en Ruimtelijke Ordening (1 februari 1974).

Intussen krijgt de protestbeweging een ruimere dimensie⁵³. Op 16 februari 1974 wordt de ‘Verenigde Actiegroepen voor een Kernstop’ (VAKS)⁵⁴ opgericht met als doelstelling de stopzetting van alle nieuwe bouw-en exploitatievergunningen en het stopzetten van kredieten voor de SNR-300 kweekreactor te Kalkar. Gedurende heel de zomer van 1974 doen geruchten de ronde omtrent mogelijke andere vestigingsplaatsen aan de Belgische kust. Eind september wordt een vergadering van alle kustburgemeesters samengeroepen, en daar wordt overeengekomen interpellaties te houden in Kamer en Senaat. De provincieraad van West-Vlaanderen keurt in oktober 1974 unaniem een motie goed waarin voorbehoud gemaakt wordt bij het oprichten van kerncentrales aan de kust, totdat voldoende elementen bekend zijn omtrent mogelijke negatieve gevolgen (m.a.w. een voorwaardelijke stellingname). Algemeen valt op te merken dat voor het einde van 1974 op beleidsniveau eigenlijk geen sprake is van het in vraag stellen van ‘de optie kernenergie’ op zich. Er wordt wel gediscussieerd over vestigingsplaatsen en de gevolgen die een kerncentrale eventueel met zich kan meebrengen, maar het principe van de nuclearisatie wordt weinig of niet in twijfel getrokken.. In de loop van 1974 worden de hoofduitrustingen voor vier nieuwe kerncentrales door de elektriciteitsproducenten besteld (met het akkoord van de toenmalige Minister van Economische Zaken⁵⁵, dhr. Oleffe), nog voor enig parlementair debat heeft plaatsgevonden (zie boven).

Daarop volgen chronologisch gezien de parlementaire interpellaties⁵⁶. Tijdens deze interpellaties overwegen, naast de heersende onzekerheid m.b.t. de eventuele bouw van een kerncentrale aan de Belgische kust, vooral economische en milieugerelateerde argumenten; andere aspecten (besluitvorming, macht van economische groepen, evidentie van groei en expansie) komen minder aan bod (zie Leroy 1979, pp. 42-46). Ook hier weer stelt de Minister van Economische Zaken (dhr. Oleffe) dat de uitbouw van kernenergie “...une politique qui a été voulue par les gouvernements successifs...”⁵⁷ is, en dat er dus geen sprake kan zijn van het in vraag stellen van deze principiële beslissing.

53

Ook wat betreft de gebruikte argumentatie (argumentatiestructuren worden onder Titel 3.3 uitgeklaard). In het voorjaar van 1974 verschijnen verschillende berichten van REM-U-235 leden in de pers, die o.m. pleiten voor een ‘energiebeleid in dienst van de gemeenschap’, ‘democratische inspraak’, ‘meer informatie’, enz. (Goderis-Lyppens 2004, p. 2).

54

Waarvan o.a. REM-U-235, het Westkust Aktiecomité Kernenergie (WAKE), het Gents Aktiecomité Leefmilieu, de Belgische Jeugdbond voor Natuurstudie Gent, de Werkgroep Soft Technology, de Aktie-kern Antwerpen, Natuur 2000, enz. deel uitmaken. De anti-kernenergiebeweging ent zich dus duidelijk op reeds bestaande milieugroeperingen.

55

Govaerts et al. (1994, p. 569) vermelden een onderhoud tussen vertegenwoordigers van EBES en Intercom en dhr. Oleffe (17 juli 1974). Dit onderhoud resulteerde in een akkoord van de minister voor wat betreft: de voorgestelde nucleaire uitbreidingsplannen; de keuze van PWR reactoren; de bestelling van verschillende reactoren op hetzelfde moment; en een maximale uitbesteding van het werk aan de Belgische industrie, zelfs indien dit een zekere meerkost zou veroorzaken.

56

Bulletin van vragen en antwoorden, Kamer, 15, 17 en 29 oktober 1974; Senaat 8 en 15 oktober 1974. 57

Bulletin van vragen en antwoorden, Kamer, 29 oktober 1974, p. 208.

In regeringskringen kon men echter steeds moeilijker gewoon voorbijgaan aan de beroering rond kernenergie⁵⁸. Leroy (1979, pp. 47-48) merkt op dat er niet alleen een toenemende druk viel waar te nemen, maar ook een verdieping en vooral een verschuiving in argumentatie bij de actiegroepen. Men poogt het probleem op een andere manier aan de orde te stellen. De vraagstelling begint zich eerder te richten op vergunningsprocedures, de structuur van de nucleaire sector, de betrokkenheid van de staat bij de uitbouw van het nucleaire programma, enz.; een vraagstelling die eerder samen te vatten is onder de noemer ‘Wie beslist er eigenlijk?’. Daarnaast worden er ook fundamentele vragen gesteld bij het volhouden van een economisch groeimodel. In Vlaanderen vallen terzake in 1974 de initiatieven op van de volkshogeschool ‘Lodewijk de Raet’, die het debat stimuleren zowel over het belang van de groei van de energievraag als over technische problemen m.b.t. kernenergie. Deze verschuiving valt zeer goed waar te nemen in het dossier van ‘La Revue Nouvelle’ (LRN) (1975), dat later gedeeltelijk door ‘De Nieuwe Maand’ (DNM) (1976)⁵⁹ werd overgenomen. In deze dossiers is sprake van een sterke belangenvermenging, een osmose tussen politieke functies en raden van beheer, en kruisparticipaties in de energiesector. Conclusies zijn dat enerzijds de overheid slechts daar een rol van betekenis speelt waar verliezen te noteren vallen (in de steenkoolsector), terwijl ze anderzijds helemaal geen greep heeft op sectoren met hoge winstcijfers (petroleum, kernenergie). In januari 1975 eisen de Bond Beter Leefmilieu (BBL)⁶⁰ en het VAKS op een persconferentie een uitgebreid parlementair debat omtrent de vier bestelde kerncentrales en het hele energiebeleid⁶¹, en dit in naam van ‘de publieke opinie’.

In reactie op deze toenemende druk poogt de regering het probleem te depolitiseren door de vraagstelling door te schuiven naar expertcommissies. Deze nieuwe wending blijkt o.a. uit de bespreking in de Senaat van de begroting voor Economische Zaken voor 1975. De Eerste Minister (dhr. Tindemans) kondigt een parlementair debat aan eens het regeringsstandpunt is bepaald. Staatssecretaris Dhoore (in afwezigheid van minister Oleffe) vindt het noodzakelijk onafhankelijke experts aan het woord te laten, omdat de sector “…haast terzelfdertijd partij en rechter is…” (Leroy 1979, p. 51). Hij verwijst hierbij eveneens naar het verwachte advies van de ‘Commissie Willems’, een werkgroep die begin december 1974 werd opgericht met een adviserende opdracht omtrent mogelijke vestigingsplaatsen van kerncentrales en/of gasterminals aan de kust. Ongeveer een maand later kondigt

58

Ook de elektriciteitsmaatschappijen geven blijk van enige bezorgdheid door de uitgave van een extra brochure. Men beperkt zich hier echter tot een herhaling van de ‘klassieke’ argumenten (‘kernenergie is veilig, zuiver, onontbeerlijk, onuitputtelijk’).

59

Initiatiefnemers achter deze documenten zijn een los-vast collectief van intellectuelen. Reeds in 1972 wijdde LRN een themanummer aan de invloed van de Generale Maatschappij op de Belgische politiek. Te vermelden zijn ook het themanummer in september 1976 over het ‘rapport der Wijzen’, het dossier van de ‘Groupe Interuniversitaire pour l’Etude des Problèmes de l’Energie’ (GIPE) over het Belgische kernenergieprogramma, en het themanummer van ‘Les Cahiers Marxistes’ rond het Belgische energiebeleid.

60

De overkoepelende organisatie van vier gewestelijke federaties op het gebied van bescherming van het leefmilieu: Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen, Raad Leefmilieu te Brussel (BRAL), Inter-environnement Wallonie, en Interenvironnement Bruxelles. Samen overkoepelden deze vier federaties ruim 160 particuliere verenigingen uit het hele land. Zij werkten bovendien samen met talloze niet aangesloten lokale actiegroepen.

61

Hier valt op te merken dat de BBL op dat moment nog geen eensgezind standpunt had ingenomen inzake kernenergie. De BBL zal pas in 1977 een duidelijk standpunt innemen en de bouw van verdere kerncentrales afwijzen (Tistaert 1991, p. 15).

minister Oleffe de oprichting aan van ‘een Raad van Wijzen’⁶². Deze commissie wordt verondersteld een ‘objectieve stand van zaken’ op te maken omtrent alle aspecten van kernenergie⁶³. Er wordt benadrukt dat deze commissie zich niet mag uitspreken over de wenselijkheid of noodzaak van nieuwe kerncentrales; dit is immers “...een taak van de politiek...” (Commissie van Beraad 1976, p. 2). In een poging tegemoet te komen aan de publieke bezorgdheid vraagt de minister aan de BBL een dossier op te stellen met vragen, waarop de ‘Commissie der Wijzen’ vervolgens een antwoord moet formuleren.

Tijdens de zomer van 1975 bereikt het debat een hoogtepunt. Enkele honderden leden van het academisch personeel van de Belgische universiteiten en onderzoekscentra (111 in Vlaanderen) publiceren een manifest waarin het energiebeleid en de invoering van kernenergie onder druk van multinationale ondernemingen zoals Westinghouse kritisch onthaald wordt, en waarin gewaarschuwd wordt voor massale reactorbestellingen in de EEG (de Europese Commissie stelde op dat moment tegen 1985 een capaciteit van 160 kerncentrales voorop) op een ogenblik dat een aantal problemen wetenschappelijk noch structureel opgelost waren⁶⁴. Er wordt gepleit voor een moratorium van twee jaar op de verdere uitbouw van het kernenergieprogramma, in navolging van gelijkaardige moratoria in andere landen. Het initiatief daartoe gaat uit van een multidisciplinaire universitaire werkgroep⁶⁵. Het belang van een parlementair debat wordt nogmaals bevestigd na verdere interpellaties, men wacht echter de resultaten van de ‘Commissie der Wijzen’ af. Een periode van relatieve windstilte volgt. Eind 1975 opteert de ‘Commissie Willems’ voor kerneilanden als eerste keuze; Doel 4 en Tihange 3 vormen echter ‘ernstige alternatieven’. Een studie van Symarinfra⁶⁶ pleit voor kerneilanden en de haven van Zeebrugge als nieuwe vestigingsplaats voor gasopslag.

Begin februari 1976 houdt de BBL haar tweede persconferentie, en stelt bij deze gelegenheid het dossier met vragen en antwoorden van de ‘Commissie der Wijzen’ voor (Ministerie van Economische Zaken 1976). Het eigen standpunt van de BBL betreft een vraag naar een moratorium, een parlementair debat en een raadpleging van de bevolking. Bij een nadere beschouwing van dit document valt vooral op hoe de ‘Commissie der Wijzen’ de vragen van BBL in hun eigen raster van werkgroepen indeelt zodat het vaak moeilijk wordt een geïntegreerde visie van overkoepelende aspecten te ontwikkelen. Verschillende vragen worden slechts op deelaspecten beantwoord. Bovendien vallen tal van vragen buiten het bestek van het mandaat van

62

Deze politieke zet wordt overigens door de BBL geïnterpreteerd als “…een bewijs te meer dat de overheid behoefte heeft aan volledige en betrouwbare informatie om in de mate van het mogelijke en a posteriori de leemte te vullen die de publieke opinie duidelijk had aangevoeld…” (Ministerie van Economische Zaken 1976, p. 3).

63

Het gaat hierbij met name om economische aspecten, alternatieve oplossingen voor kernenergie, vestigingsplaatsen, veiligheid, gezondheid, ecologie en tenslotte de impact van de gehele splijtstofcyclus. De werking van de ‘Commissie der Wijzen’ is gebaseerd op een opdeling in werkgroepen volgens bovenvermelde onderdelen.

64

Zie de ‘Open stellingname in verband met het energiebeleid, ingenomen door academici’ (RUG secretariaat). 65

Zowel dhr. Eggermont als dhr. Thielens (nucleaire experts, RUG), als dhr. Billen (bioloog, ULB) zijn lid van de ‘Commissie der Wijzen’, en maken deel uit van deze initiatiefnemende groepen in respectievelijk Vlaanderen (met dhr. Vermeersch (filosoof, RUG) en dhr. Polk (bioloog, VUB)), Brussel en Wallonië (zie het interview met dhr. Sapir, coôrdinator).

66

Een groep die zich specifiek inliet met de aan de kust te voorziene infrastructuur en industriële ontwikkeling.

de commissie, vooral dan deze met betrekking tot de politieke organisatie van de sector. Eind maart 1976 worden dan de eindconclusies van de ‘Commissie der Wijzen’ zelf bekend gemaakt. Wat het meeste opvalt aan dit rapport is hoe de commissie in haar beleidsaanbevelingen zowel warm als koud lijkt te blazen. Immers, de werkgroepen ‘gezondheid’ en ‘ecosystemen’ stellen in hun rapportage de facto een waslijst van voorwaarden op voor de bouw van nog meer kerncentrales⁶⁷. Het meest positieve geluid komt van de werkgroep rond economische en financiële aspecten. Tijdens de werkzaamheden van de commissie krijgen de leden zwijgplicht opgelegd, wat tot een perspolemiek leidde (zie interview mevr. Goderis-Lyppens).

De publicatie van het ‘rapport der Wijzen’ lokte natuurlijk reactie uit; hierbij vallen vooral de dossiers van Links (Eggermont 1977), DNM (1976)⁶⁸ en VAKS (1976) op. De argumentatie richt zich nu vooral op de samenstelling en het mandaat van de commissie en de kostprijsvergelijking tussen klassieke en nucleair geproduceerde elektriciteit (waarbij men de positieve inschatting van de werkgroep economische en financiële aspecten poogt te weerleggen), naast ‘klassieke’ bezwaren rond veiligheid en milieuvriendelijkheid.

Ongeveer omstreeks dezelfde tijd worden de economische tegenargumenten van de actiegroepen bijgevallen vanuit een (tot dan toe) eerder onverwachte hoek. In een beleidsnota⁶⁹ (dd. 31 maart 1976) waarschuwt de secretaris-generaal van Economische Zaken, die ook de administratie Energie onder zijn bevoegdheid heeft (dhr. Baeyens, later voorzitter van het SCK•CEN) zijn nieuwe minister (dhr. Herman) voor de gevolgen van een exponentiële groei van de elektriciteitsvraag⁷⁰ en voor de nucleaire scenario’s zoals vooropgesteld door de commissie der Wijzen. Deze groei zou immers betekenen dat in de periode 1985-2000 een capaciteit van ongeveer 35.000 – 40.000 MWe elektrisch vermogen zou moeten geïnstalleerd worden. Overweegt men hiervoor de optie kernenergie, dan impliceert dit dat tientallen locaties voor nieuwe centrales moeten gezocht worden, of dat tal van reusachtige kerneilanden in zee moeten gebouwd worden – een uitdaging die op dat moment nog nergens ter wereld aangegaan werd. Hij concludeert dan ook dat “... le tout nucléaire pour le secteur électrique est impossible...” en opteert voor “...un programme nucléaire minimaliste...”⁷¹, met dien verstande dat “...nous ne proposons nullement d’abandonner les programmes de centrales nucléaires, en tout cas en ce qui concerne les quatres centrales dont les commandes ont été passées par le

67

Zodat hun gematigde “ja, indien...”-standpunt bijna evengoed kan worden uitgelegd als een “neen, tenzij...”, vooral dan m.b.t. de nog onopgeloste problematiek van het kernafval. Leroy (1979, p. 56) bericht overigens ook dat de ontvangst van dit rapport in de pers tot zeer tegenstrijdige interpretaties heeft geleid.

68

Overigens telde de redactieraad van De Nieuwe Maand enkele (later) bekende politici onder haar leden: Marcel

Colla, Norbert De Batselier, Jean-Luc Dehaene, Karel Van Miert, e.a. 69

Baeyens, A., “Considérations sur la politique énergétique”, 31 maart 1976. 70

De ‘Commissie der Wijzen’ onderzocht groeiscenario’s gaande van 3,4 tot 9% jaarlijkse stijging van de

elektriciteitsvraag, zonder overigens fundamentele bezwaren te formuleren bij dergelijke groeisnelheden. 71

Baeyens opteert voor centrales met kleinere dimensie (< 1000 MWe) om de mogelijke vestigingsplaatsen optimaal te benutten. Voorts moeten mogelijkheden onderzocht worden om te participeren in buitenlandse elektriciteitscentrales, naast een hernieuwde inzet van steenkool voor elektriciteitsproductie (3.000 – 4.000 MWe)

i.p.v. in de staalindustrie, en dit in het kader van een rationeel energiebeleid. Hij waarschuwt ook profetisch voor een escalerende kostprijs van de nucleaire splijtstofcyclus met verwijzing naar de U.S.A en voor de verwaarlozing in de kWh kostprijs van het nucleair afvalbeheer. Hij merkt op dat de grote subsidies voor de nucleaire sector niet geïnternaliseerd zijn voor macro-economische vergelijkingen .

secteur. (...) Il est de la plus haute importance que la Belgique recherche bilatéralement toute possibilité de construction des centrales dans les pays limitrophes…”. Minister Herman, die dan dhr. Dehaene (voordien directeur van de studiedienst van het ACV) als kabinetschef heeft, waarschuwt later voor ‘al te voortvarende investeringen in de kernenergiesector’, omdat de evolutie van de voorbije twee jaren (de economische crisis, inflatie en recessie) alle prognoses omtrent de groei van het elektriciteitsverbruik op losse schroeven zette. Ook op andere vlakken valt een verschuiving in de politieke stellingname waar te nemen. Op 29 april 1976 installeert de regering het ‘Nationaal Comité voor Energie’ (NCE)⁷², een overlegorgaan voor de belangrijkste maatschappelijke groepen met adviserende functie naar de overheid. Het NCE zal vooral een forum bieden voor de discussie omtrent de uitrustingsplannen, en vooral de mogelijke bouw van (een) nieuwe kern-centrale(s) in België en de Belgische participatie in de Franse reactoren Chooz B1+B2 gedurende de jaren ‘80 (zie Deel 4). Bovendien werd reeds in 1975 besloten tot een onderzoeksprogramma aangaande niet-nucleaire energie⁷³, onder de coördinatie van de ‘Dienst voor Programmatie van het Wetenschapsbeleid – Services pour la Programmation de la Politique Scientifique’ (DPWB-SPPS). Tevens worden een aantal commissies opgericht om een programma van rationeel energiegebruik (REG) uit te werken. Deze initiatieven kunnen geïnterpreteerd worden als stappen in de richting van een ‘globaal energiebeleid’.

Ondertussen was het nog steeds niet duidelijk of de laatste twee bestelde kerncentrales al dan niet Doel 4 en Tihange 3 zouden worden. Klaarheid hieromtrent komt er als de regering op 16 juli 1976 beslist om de optie van de bouw van een kerneiland of een vestiging aan de Belgische kust niet langer te overwegen (Vanpol 1980, p. 78). Tevens wordt een moratorium van twee jaar aanvaard, in afwachting van een parlementair debat inzake het te volgen energiebeleid. Dit moratorium gold echter enkel voor een verdere uitbreiding (d.w.z. supplementair aan de vier reeds bestelde kerncentrales); een feit dat voor nogal wat verwarring zorgde bij de tegenstanders⁷⁴. De polarisatie tussen voor-en tegenstanders lijkt een voorlopig

Leroy (1979, p. 59) vermeldt vanaf eind 1977 een dalende belangstelling voor de kernenergiediscussie in de politiek. Immers, de belangrijkste beslissingen waren toen reeds genomen, en de vestigingsplaatsen waren bekend. Het zwaartepunt van de anti-kernenergiebeweging verplaatst zich naar Wallonië, waar o.a. de bouwvergunning voor Tihange 2 (en voor de koeltoren) wordt aangevochten door ‘les

72

Opgericht bij Koninklijk Besluit van 12 december 1975. Het NCE werd pas volledig operationeel na publicatie van

de wet van 8 augustus 1980 (Art. 73, §1) die voorzag in de adviesprocedure voor de uitrustingsplannen. 73

De grote lijnen van dit programma waren: verbetering van de kennis van het nationaal energiesysteem, nieuwe technologieën aangaande energiebesparing en de recuperatie van afvalwarmte, zonne-energie, de technologische en economische mogelijkheden van steenkoolvalorisatie, en de invloed van ruimtelijke ordening op energiegebruik (Ministerie van Economische Zaken 1978, p. 101).

74

Vanpol (1980, p. 108) bericht hoe bij het afleveren van de bouwvergunningen voor Doel 4 en Tihange 3 de

tegenstanders argumenteren dat dit een verbreking is van het moratorium. 75

Vereniging der Elektriciteitsbedrijven, “Kerncentrales, waarom?” (brochure, 1976).

Amis de la Terre’, en verzet wordt geboden tegen de vestiging van Tihange 3⁷⁶ (Vanpol 1980, pp. 80-83). Een gemeentelijk referendum te Andenne⁷⁷ toont de afkeer van de bevolking voor de vestiging van een kerncentrale: 84% tegenstemmers kan gezien worden als een duidelijke indicatie.

Op beleidsgebied valt vooral de publicatie van het ‘Witboek inzake Energiebeleid’ (Ministerie van Economische Zaken 1978) op. Dit document probeert alvast op papier een uiting te geven aan de nieuwe prioriteiten voor het energiebeleid en ontwikkelt een globale en geïntegreerde visie op de verschillende deelsectoren. Het is in die zin een brede(re) studie over alle vormen van energie, en dit met het oog op het beloofde parlementaire debat, dat nog altijd niet had plaatsgevonden.

3.3.2. Een argumentatie op basis van principes van democratische politiek

Deze argumentatie vertrekt vanuit een ander uitgangspunt. In dit denkschema stelt de keuze voor kernenergie veeleer een reële vraag over de keuze van een samenlevingsmodel dan over kosten en risico’s. Kernenergie wordt dan eerder een testcase voor de democratische structuren. Ze is in deze benadering niet op zichzelf (om technische redenen) onveilig en/of onrendabel. Als kernenergie zich ondanks het feit dat ze onveilig en/of te duur zou zijn toch heeft kunnen uitbreiden, dan is dit omdat het tot dusver gevoerde beleid geen garanties op die vlakken heeft kunnen bieden. In de bovenstaande paragrafen stelden we reeds dat dit argumentatiescenario vooral wordt uitgedragen door de maandbladen ‘La Revue Nouvelle’ (LRN) en ‘De Nieuwe Maand’ (DNM) en de weekbladen ‘Links’ en ‘de Nieuwe’; in wat volgt pogen we een samenvatting van de redenering weer te geven.

Eerst en vooral klaagt men het informatiemonopolie van de elektriciteitsmaatschappijen aan, die bovendien van dit monopolie misbruik zouden maken om de bevolking te misleiden. Maar de invloed van de elektriciteitsmaatschappijen zou veel verder reiken. Zo zouden machtige multinationale ondernemingen in België de facto de energiepolitiek beheersen. Er is sprake van een lobby (d.w.z. dat de elektriciteitsproducenten, de studiebureaus, de holdings, en de leveranciers van reactoronderdelen hun belangen hebben verenigd) waartegen de overheid machteloos staat. Bovendien is de elektriciteitssector zodanig gestructureerd dat de elektriciteitsproducenten niet zelf de gevolgen van vergissingen in investeringskeuzes of management moeten dragen: via het ‘cost-plus’ tarifering-systeem krijgen zij de garantie van een ‘redelijke winstmarge’ bovenop de werking-en investeringskosten. Door het systeem van de gemengde intercommunales wordt de lokale politiek afhankelijk gemaakt van de gemaakte winsten⁹². De vakbonden zitten gebonden in het Controlecomité voor Elektriciteit en Gas (CCEG), en worden

91

Conclusies van het colloquium “Leven of Sterven met kernenergie”, ingericht door de Stichting Lodewijk de Raet

en REM-U-235 op 9 november 1974. 92

Zie Leroy (1979, pp. 135-142) voor een bondige historiek van de organisatie van de elektriciteitssector in België.

gepaaid met sociale voordelen in de sector, terwijl de investeringsplannen aan effectieve controle ontsnappen. Enzovoort. Kortom, zovele bewijzen voor de stelling dat een open en democratische besluitvorming in de energiesector toen als onwaarschijnlijk geacht moest worden.

Spitst men deze redenering toe op kernenergie, dan klaagt men vooral het gebrek aan onafhankelijke controle op de sector aan. De privé-controleorganismen worden immers betaald door diegenen die de controle ondergaan (DNM, p. 417). Men pleit dan ook voor een controle op nucleaire veiligheid door een zelfstandig orgaan onder rijkstoezicht (naar het voorbeeld van het USNRC). De procedure voor het bekomen van een vestigingsvergunning (zie boven) wordt eveneens aangevallen. Dezelfde argumentatie geldt voor de economische rendabiliteit van kernenergie. Als kernenergie immers goedkoper zou uitvallen, dan was dat ondermeer dankzij de steun die de technologie in haar experimentele fase van de overheid had gekregen, en toen nog kreeg op de kostenposten ‘opwerking’ (via de staatsovername van de Eurochemic opwerkingsfabriek – zie ook Deel 4) en ‘afvalberging’. Dit mechanisme, dat vaak werd samengevat onder de noemer ‘privatisering van de winst en collectivisering van het verlies’ wordt o.a. ook nog geïllustreerd aan de hand van het verzekeringsstelsel voor kerninstallaties, ingesteld door de Verdragen van Parijs (1960) en Brussel (1963). Daarin was op dat moment ondermeer voorzien dat bij ongevallen met schade, de schadevergoeding (beperkt in tijd en bedrag), slechts voor ongeveer 5% op rekening van de exploitant kwam, terwijl de nationale overheid, met medewerking van de andere ondertekenende staten, voor de overige 95% garant stond⁹³.

Is het oprichten van de ‘Commissie der Wijzen’ dan geen stap in de goede richting te noemen? Ook hier worden de besluiten en beleidsadviezen van deze groep net vanuit de optiek van een onafhankelijk energiebeleid in vraag gesteld. Enerzijds blijkt uit een ‘kleine “who is who” van de Commissie der Wijzen’ (DNM, pp. 463-468) dat talrijke experts ofwel reeds eerder een duidelijke positie in het debat hadden ingenomen, ofwel bindingen hadden met de energiesector (elektriciteitsproducenten, holdings, studiebureaus, enz.), ofwel gevestigde belangen te verdedigen hadden (bvb. de aanwezigheid van kaderleden van de Association Vinçotte en SCK•CEN in de werkgroep veiligheid wordt aan de kaak gesteld). Anderzijds wordt het wetenschappelijk statuut van deze adviezen in een bijdrage⁹⁴ van de filosoof Etienne Vermeersch in vraag gesteld (DNM, pp. 469-475). Vermeersch argumenteert op basis van inzichten uit de wetenschapsfilosofie⁹⁵ en de sociale psychologie⁹⁶ dat wetenschappers door publieke stellingnames of gebondenheid aan vertrouwde werkmethodes nog zeer moeilijk hun eigen opvattingen in twijfel zullen kunnen

93

Interessant is dat dit gegeven door de ‘tegenstanders’ in de technisch-economische argumentatie wordt aangegrepen als indirect bewijs van de ‘onveiligheid’ van kernenergie: als zelfs de verzekeringsmaatschappijen weigeren borg te staan voor de nucleaire risico’s…

94

Daar waar het aantonen van de (politieke) bindingen van experts nog kan afgedaan worden als een ‘verdachtmaking’ die niets zegt over het wetenschappelijk statuut van hun bijdrage, betrekt dit argument eerder ‘het wetenschappelijk bedrijf’ op zichzelf (eerder dan de individuen die deel uitmaken van dit bedrijf)in de discussie.

95

Met name de theorie van Thomas Kuhn rond wetenschappelijke paradigma’s. 96

Met name de theorie van Leon Festinger rond cognitieve dissonantie.

trekken. Op basis van deze redenering komt hij tot een aantal voorwaarden voor de samenstelling en werking van een ‘Commissie van Wijzen’⁹⁷. In het geval van deze commissie concludeert hij dat “…het hier eerder gaat om een verzameling van opinies, die zeker vaak solied zijn, maar die ook op verschillende plaatsen gekenmerkt zijn door bewuste of onbewuste weglatingen, door beperkte visies en door starheid van denkkaders. Deze opinies zijn eerbiedwaardig, maar ze moeten geconfronteerd worden met andere die, zo mogelijk, uitgaan van een alternatief engagement…” (p. 475).

Overigens worden onder de noemer van ‘principes van een democratische politiek’ ook soms argumenten ingebracht die stellen dat de kernenergietechnologie inherente eigenschappen vertoont die inherent strijdig zouden zijn met deze principes, bvb. door de controle op ‘betrouwbaarheid’ van de medewerkers in de sector; of door de ‘uitgebreide politiebewaking’ van kerncentrales, transporten, opwerkingsfabrieken, enz. Deze argumentatie verschilt van de bovenstaande in die zin dat de inzet van kernenergie a.h.w. een deterministische impact heeft op de maatschappelijke structuren, zonder enig mogelijke vorm van bijsturing. De nucleaire technologie wordt dan gezien als een technologie van de macht, omdat ze alleen zou kunnen functioneren in een stabiele, technocratische, gecentraliseerde politiestaat. Deze redenering wordt soms ook opgevoerd binnen het denkkader van de klassenstrijd: de uiterst complexe technologie zou leiden tot een “…dekwalificering van de arbeider…”, “…de virtuele onmogelijkheid voor die arbeider om de instrumenten van zijn arbeid zelf te beheersen…” en tot “…een aanslag op de individuele en collectieve (syndicale) vrijheden…” (DNM 1976, p. 477).

Samengevat: “…De keuze over energie, gekoppeld aan een massieve ontwikkeling van kernenergie, is uiteindelijk een keuze met dergelijke verstrekkende gevolgen, dat alleen een bevolking, bij monde van haar representatieve en georganiseerde krachten, deze keuze kan maken…” (Thill 1976). Ook hier luidt het advies dat een moratorium moet in acht genomen worden, totdat het parlement zijn verantwoordelijkheden opneemt en een echt democratisch en onafhankelijk energiebeleid wordt uitgewerkt.

3.3.3. Een argumentatie op basis van een culturele utopie

Naast de twee bovenstaande ideaaltypes kan er nog een derde soort benadering worden onderscheiden. Leroy (1979, pp. 76-77) stelt dat deze benadering veel meer dan de twee andere een drager is van een milieubewustzijn in die zin dat ze zich in die periode nog volop ontwikkelde naar aanleiding van en in voortdurende wisselwerking met milieuconflicten van allerhande aard. Op dat moment was er nog geen sprake van een volledig consistent argumentatiepatroon of van een coherente synthese die de nieuwe maatschappelijke structuren uitwerkte. Men vindt

97

Het gaat hier om het aan bod laten komen van uiteenlopende opinies, het bekendmaken van eerdere engagementen, het confronteren van experts met een verschillend engagement, het bekendmaken van professionele afhankelijkheden, het duidelijk aangeven van het wetenschappelijk statuut van een bepaalde bewering (quasizekerheid, nog niet volledig erkende methodes, hypothetische uitspraken,…).

argumenten van dit type dan ook eerder in verspreide slagorde terug, o.m. in het dossier van VAKS (1976) en ettelijke publicaties van lokale milieugroeperingen (bvb. REM-U-235 en de werkgroep ‘Soft Technology’) die zich baseren op het gedachtegoed van buitenlandse voorbeelden (o.m. Illich, Schumacher – zie boven). Deze vorm van argumenteren kan dan ook best benaderd worden in vergelijking met de twee voorgaande.

Het fundamentele verschil met de technisch-economische argumentatie blijkt o.a. uit de invulling die hier aan het begrip ‘externe effecten’ wordt gegeven. Het gaat hierbij om veel meer dan de bovengenoemde ‘externe kosten’⁹⁸, die in het hedendaagse debat een vaste plaats hebben verworven en dus veel meer – althans in de argumentatie – geïntegreerde dan externe effecten zijn. Het technisch-economisch geïnspireerde vooruitgangsdenken zelf is in deze redenering de oorzaak van een diepere culturele malaise, die met een lange lijst van symptomen wordt geduid: sociale vervreemding, uitbuiting van het Zuiden door het Noorden, verstedelijking, milieuvervuiling, schaalvergroting, bureaucratisering, beïnvloeding door massamedia, doden van de fantasie, enz. Tegenover de instrumentele rationaliteit van verdergaande specialisatie en opsplitsing van wetenschap in deeldomeinen wordt een verlangen uitgedrukt naar eenheid, overzichtelijkheid, en vereenvoudiging; men wil bruggen aanleggen tussen kennis, moreel besef en ervaring op mensenmaat. De menselijke ervaring in haar interactie met technologie moet opnieuw ‘leesbaar’ gemaakt worden. Er heerst eensgezindheid over de centrale kenmerken van deze nieuwe technologie (Schumacher 1973): kleinschalig (d.i. afgestemd op de behoefte van de lokale markt), eenvoudig (d.i. begrijpbaar en hanteerbaar zonder specialisatie) en vreedzaam⁹⁹. De inzet van kernenergie vormt natuurlijk de antithese van deze kenmerken. Zij vormt binnen dit denkkader een typerend symbool van wat er mis is met het denken in termen van steeds maar meer technologische oplossingen voor problemen die door de afhankelijkheid van technologie zelf gecreëerd werden. De concrete zichtbaarheid van dit symbool verklaart voor een groot stuk de effectieve werkingskracht van dit denkkader.

Ook met de argumentatie op basis van principes van een democratische politiek zijn er overlappingen: het uitgangspunt dat kernenergie een grondige ingreep in maatschappelijke structuren zal bewerkstelligen wordt gedeeld; de remedie (in termen van meer controle, aanstellen van onafhankelijke experts, het voorzien van nieuwe overlegstructuren, enz.) echter niet. Het is binnen deze redenering een uitgemaakte zaak dat kernenergie een ‘technologie van de macht’ is, en op een quasi-deterministische manier bepaalde sociale processen zal versterken: expertocratie, informatiemonopolies, bewapeningswedloop, groeiende afhankelijkheid van het Zuiden, enz.

98

Hoewel deze argumenten ook binnen dit betoog hun plaats krijgen.

99

Een verhelderende discussie van de idee van een kleinschalige technologie is te vinden in Winner (1980), Hoofdstuk 5 “Decentralization clarified”.

4.1.1. Energiebeleid

In deel 3 beschreven we hoe het maatschappelijk debat rond kernenergie in de jaren ‘70 evolueerde van een vestigingsconflict tot een veel ruimere (technische, economische, politieke en tenslotte culturele) vraagstelling rond de toekomst van het nucleaire programma in België, en dit tegen de achtergrond van de oliecrisissen van 1973 en 1979. Dit debat zet zich weliswaar verder in de jaren ‘80¹⁰⁰, maar echter niet zonder de invloed te ondergaan van een wijziging in zowel de modaliteiten (opentrekken van het debat in institutionele overlegstructuren zoals het parlement of het NCE) als de (internationale) context. Op beide elementen zullen we dieper ingaan in de volgende paragrafen.

Naast dit doorlopende debat rond de uitrustingsplanning voor de elektrische productiemiddelen (en vooral de vraagstelling rond een eventuele nucleaire expansie), lag de nadruk in het maatschappelijk debat tijdens de jaren ‘80 vooral ook op nucleaire veiligheid (zie bvb. de werkzaamheden van de ‘Tsjernobyl-commissie’). De problematiek van het kernafval kwam vooral op het einde van de jaren ‘80 (Transnuklear afvalschandaal) op de publieke en politieke agenda, en zal nog aan belang winnen tijdens de jaren ‘90 (zie Deel 5).

De elektriciteitsproducenten blijven tot 1988 in de opeenvolgende uitrustingsplannen de bouw van nieuwe kerneenheden in België voorstellen.

4.1.1.1. De ongevallen in Three-Mile-Island and Tsjernobyl

De kernenergiesector wordt in de jaren ‘80 grondig dooreengeschud door twee ongevallen in kernreactoren die een (gedeeltelijk) smelten van de reactorkern tot gevolg hadden. Het eerste ongeval vond plaats op 28 maart 1979 in de kerncentrale van Three-Mile-Island (TMI) in de Verenigde Staten, het tweede op 26 april 1986 in de kerncentrale van Tsjernobyl in de voormalige Sovjet-Unie¹⁰¹ . Het ongeval in TMI was het gevolg van een technische fout die door menselijk en organisatorisch falen tot ernstige gevolgen heeft geleid (Kemeny 1979)¹⁰² . De reactorkern smolt gedeeltelijk, maar het reactorvat en het veiligheidsomhulsel hielden stand en de stralingsbelasting voor de omliggende bevolking en het personeel van de kerncentrale was zeer beperkt. Desalniettemin verlieten ongeveer 200.000 mensen in de buurt van de centrale hun woning, hoewel daartoe nooit een officieel bevel was gegeven (Govaerts et al. 1994, p. 576). Bij het ongeval met de kernreactor in Tsjernobyl kwam er echter wel een aanzienlijke hoeveelheid radioactieve stoffen vrij met enorme gevolgen voor werknemers, brandweerlieden en omwonenden¹⁰³.Deze kernramp wordt doorgaans toegeschreven aan een instabiele reactorarchitectuur (die compleet verschilt van het PWR-type dat in België gangbaar is), het ontbreken van een veiligheidsomhulsel om de reactor, menselijke fouten, het gebrek aan veiligheidscultuur en de politiek-militaire context van de voormalige Sovjet-Unie (Gillon 1986, SCK•CEN 2001). Omwille van deze grondig verschillende context

101

Binnen het kader van dit rapport kunnen we het exacte verloop en de analyse van de oorzaken van beide ongevallen niet beschrijven. We verwijzen hiervoor bvb. naar Van Assche (1979), Kemeny (1979), Gillon (1986, 1990) en SCK•CEN (2001).

102

De oorzaken van het ongeval in TMI werden grondig geanalyseerd door ‘The President’s Commission on the Accident at Three Mile Island’, die ook vaak kortweg de ‘Kemeny-commissie’ (naar de voorzitter) wordt genoemd. Tijdens het onderzoek kwam o.a. aan het licht dat in 1977 een zeer gelijkaardig technisch incident had plaatsgevonden in de Davis-Besse kerncentrale, echter zonder verdere gevolgen. Dit incident werd wel gerapporteerd maar er werd nooit gevolg aan gegeven, wat wees op een gebrek aan adequate structuren voor een uitwisseling van ervaringen (Eytchison 2004). De aanbevelingen van de Kemeny-commissie waren dan ook zeer uitgebreid en omvatten zowat alle domeinen die op nucleaire veiligheid betrekking kunnen hebben. Vermelden we bvb. een aanbeveling tot herstructureren van de USNRC, een aanmaning tot de nucleaire industrie om “… dramatically change its attitudes toward safety and regulations…” en “… also set and police its own standards of excellence to ensure the effective management and safe operation of nuclear power plants…”; een aanbeveling tot betere opleiding van reactoroperatoren; aanbevelingen tot technische verbeteringen (research rond LOCA ongevallen met nadruk op menselijk falen, verbeteren van de ‘man-machine interface’, enz.); aanbevelingen voor een betere organisatie van de noodplanning; en een bevestiging van “…the public’s right to information…”. De nucleaire industrie heeft aan veel van deze aanbevelingen een positief gevolg gegeven (zie verder).

103

Het ongeval heeft aanleiding gegeven tot enorm menselijk leed, wat zich per definitie moeilijk tot kwantificatie leent. Citeren we een rapport van SCK•CEN (2001, p. 22), dat een overzicht biedt van de wetenschappelijke gegevens terzake: “…Een gebied van ongeveer 150.000 km² in Wit-Rusland, Oekraïne en Rusland werd door de radioactieve deeltjes zwaar besmet. Het ongeval veroorzaakte acute stralingsziekte bij meer dan 100 werknemers en brandweerlieden, van wie er in de eerste dagen en weken 28 overleden aan stralingsziekte en 2 door andere ongevallen. De gevolgen voor de lokale bevolking waren enorm. Men evacueerde de bevolking in een straal van 30 km. rond de centrale. De radioactieve besmetting buiten de 30 km. zone werd bepaald door de windrichting en de neerslag en leidde uiteindelijk tot de gedwongen verhuis van 220.000 mensen. Het ongeval ontwrichtte het leven van de lokale bevolking met psychosociale problemen tot gevolg. De economische verliezen voor de regio waren zeer groot en versterkten de algemene malaise. De bevolking had het gevoel in de steek gelaten te zijn en als tweederangsburgers te moeten leven in een radioactief besmet gebied. (…) Sinds 1990 vindt men een duidelijke toename van de schildklierkanker bij personen die als kind een grote blootstelling aan radioactief jodium opliepen. Men stelde 1800 gevallen vast en naar verwachting zal het verhoogde risico nog jaren aanhouden. (…) De kans op leukemie, een van de hoofdbekommernissen omwille van de korte latentieperiode blijkt niet verhoogd te zijn bij de bestraalde bevolkingsgroepen of bij de personen betrokken bij de directe bestrijding van de gevolgen van het ongeval of de opruiming nadien. (…) De impact in België was gering. De dosis bedroeg in 1986 slechts een kleine fractie van de jaarlijkse stralingsbelasting en is momenteel gedaald tot minder dan een duizendste van de stralingsbelasting.” Toch moet ook vermeld worden dat in de wetenschappelijke wereld enige twijfel bestaat omtrent de betrouwbaarheid van de epidemiologische gegevensbasis. Er waren reeds indicaties voor verhoogd risico door de atoombomtest-incidenten op de Marshall Islands. In een rapport voor de Commissie der Wijzen was in 1979 gewezen op onderschatting van het blootstellingrisico en de onzekerheden voor wat betreft het risico op schildklierkanker (zie voetnoot 89).

konden uit de ramp in Tsjernobyl minder lessen getrokken worden voor wat betreft de technische aspecten van reactorveiligheid in Westerse kernreactoren.

Hoewel een ongeval van het type TMI wel werd behandeld in de lijst van mogelijke ongevalscenario’s die in het ‘Rasmussen-rapport’ waren opgenomen (USNRC 1975), vormde de kansbepalende factor – namelijk het onjuist handelen op basis van onjuiste, onoverzichtelijke en onbegrepen informatie door het bedieningspersoneel – echter geen onderdeel van deze risicoanalyse (Kemeny 1979, Gezondheidsraad 1989). Algemeen gezien werd de invloed van menselijk falen in PSA studies sterk onderschat¹⁰⁴ . Bij het ongeval met de kernreactor in Tsjernobyl was er zelfs sprake van het bewust negeren van veiligheidsvoorschriften en het uitschakelen van veiligheidsvoorzieningen ten behoeve van een proefneming (SCK•CEN 2001).

Beide ongevallen hebben een belangrijke ‘directe’ impact op ‘de nucleaire wereld’, zowel wat betreft het wetenschappelijk onderzoek, de technische veiligheidsvoorzieningen, het in acht nemen van de menselijke fout en de werkorganisatie, opleiding van personeel, enz. als op het gevoerde beleid (organisatie van noodplannen, structuurhervormingen in de nucleaire controle en toezicht, enz.)¹⁰⁵ . Zo werd bvb. wereldwijd wetenschappelijk onderzoek geïnitieerd rond de zogenaamde ‘accidents beyond design base’¹⁰⁶ (bvb. opstellen van thermohydraulische codes voor het gedrag van de reactorinhoud bij een kernsmelt, studie van mogelijke waterstofexplosies in het reactorvat en het reactorgebouw bij kernsmelt, garanderen van voldoende koeling bij LOCA-ongevallen, enz.) en rond nieuwe reactortypes die een verhoogde (intrinsieke) veiligheid moeten garanderen

t.o.v. de gangbare PWR-types. De ‘indirecte’, psychologische, culturele en/of politieke impact is uiteraard moeilijker te vatten. Davies (1986, pp. 59-61) omschrijft deze als volgt: “…At some point in their careers, most nuclear engineers and scientists have had to resolve in their own minds the awful dilemma posed between the potentially catastrophic effects of a serious accident at a nuclear power plant and the remoteness of the possibility of its occurrence. Most have squared the circle by concluding, consciously or otherwise, that the remoteness of the chance of an accident was such that serious accidents likely would never happen and even could never happen. This conclusion, that serious accidents would, and maybe could, never happen, although based strongly on scientific and technical evidence, then, was more akintoa belief. (…) To be sure, it may well have been a belief necessary to develop and build nuclear power plants at all. Now Chernobyl has dented faith in the belief that serious accidents would not happen. Moreover, any hope that people outside the nuclear power community might come to share that belief (either by persuasion or by the evidence of experience) has surely faded. (…) The anticipated, but unexpected and unwelcome, has happened. When potential danger becomes a

104

Tanguy, een leidende Franse reactorveiligheidsexpert, zal in 1994 aantonen dat het niet in acht nemen van de menselijke factor de kans op een kernsmelt bij een PWR -oorspronkelijk geraamd op 8.10^-5 per reactorjaar door Rasmussen -heeft onderschat met een factor 5 tot 25 (IBC Conference, London 1994), waardoor het ongeval in TMI gezien het aantal reactorjaren niet onwaarschijnlijk was.

105

Deze ‘directe’ impact wordt voor de Belgische context verderop besproken. 106

D.w.z. ongevallen met consequenties waarop de oorspronkelijke conceptie van de PWR reactoren niet specifiek voorzien was.

reality, just as a theory translates into an experiment or a design into a product and an industry, the world is changed.” Wat er ook van zij, feit is dat het ongeval in TMI aantoonde dat een reactorongeval zeer hoge kosten veroorzaakte voor de exploitant (op zijn minst het verlies van de ganse centrale met de bijkomende ontmantelingkosten) en dat ‘absoluut’ veilige kernenergie duur zou zijn. De herzieningen en bijstellingen van vele reactoren in opbouw/afwerking in de Verenigde Staten brachten hoge kosten mee, en deden de belangstelling van de investeerders voor kernenergie opdrogen. Dit leidde tot het uitblijven van nieuwe reactorbestellingen in de Verenigde Staten. Ook in West-Europa had het TMI-ongeval een weerslag, bvb. in de parlementaire beslissing aangaande een nucleair moratorium en een kernuitstapscenario in Zweden (Rising 2000). Het ongeval in Tsjernobyl heeft dan weer een wereldwijde terugval in nieuwe reactorbouw veroorzaakt. Het kan in economisch-maatschappelijke termen en in zijn tijdsdimensie als één van de grootste rampen uit de technologische geschiedenis aanzien worden.

Vermelden we hier ook nog een ongeval op kleinere schaal, nl. de aanvaring van het ‘roll-on/roll-off’ vrachtschip Mont-Louis – op weg van Le Havre naar Rusland, en ondermeer beladen met 30 vaten uranium hexafluoride (UF6), een grondstof voor de aanmaak van nucleaire brandstof (via verrijking) – met een Duits schip voor de Belgische kust (25 augustus 1984), dat aantoonde dat nucleaire transporten een zeer kwetsbare schakel in de splijtstofcyclus vormen. Minister Aerts ontkende aanvankelijk dat er radioactieve stoffen aan boord waren. Pas na onthullingen door Greenpeace bleken er UF6 vaten – met vooral toxisch risico – aan boord te zijn. Hoewel ook hier geen schadelijke stoffen vrijkwamen, zorgden o.a. acties van Greenpeace ervoor dat ook de veiligheid van nucleaire transporten in vraag werd gesteld. Kritische wetenschappers wezen o.a. op zwakke punten in de containers, die later gecorrigeerd werden. De Europese Commissie ging vanaf dan zwaarder wegen op de reglementering van transporten om vooral de zwakke schakels in de globale transportketen uit te schakelen (zoals het gebruik van ‘roll-on/roll-off’ schepen of vliegtuigen voor bepaalde nucleaire transporten).

4.1.1.2. Economische en politieke aspecten van het energiebeleid

Op het vlak van de algemene energievoorziening werd het in de jaren ‘80 duidelijk dat de Belgische steenkool op termijn economisch gezien geen alternatief meer kon bieden voor de elektriciteitsproductie. De laatste Waalse steenkoolmijn werd in 1984 gesloten, terwijl de steenkoolproductie in de Kempense steenkoolmijnen nog tot ongeveer 1985 op peil bleef (ca. 6 miljoen ton steenkool per jaar), maar daarna snel daalde. In 1989 werd beslist ook de Vlaamse steenkoolmijnen te sluiten in de periode 1991-1992. Aardolie bleef duur gedurende de eerste helft van de jaren ‘80 (als gevolg van de tweede oliecrisis en de hoge dollarkoers), maar de prijzen begonnen (in reële waarde) vanaf 1985 snel te zakken tot onder het prijsniveau voor 1979. Dit gegeven versterkte ongetwijfeld nog de reeds bestaande tendens waarbij energiebesparingsmaatregelen economisch minder interessant werden voor de eindgebruikers en onvoldoende gepromoot werden, of zelfs actief tegengewerkt¹⁰⁷. Het gestimuleerd gebruik van elektrische verwarming, over het algemeen noch vanuit een energetisch noch vanuit een economisch standpunt optimaal te noemen, moet gesitueerd worden in het ontstaan van een nucleaire overcapaciteit in de jaren ‘80.

Aardgas vormt tegen het einde van het decennium een aantrekkelijk alternatief voor elektriciteitsproductie, vooral dankzij aanzienlijke verbeteringen in de gasturbinetechnologie (inzetbaar in de zogenaamde ‘stoom-en-gas’ of STEG-centrales met hoog rendement) (Verbruggen et al. 1988b, Watson 2001), zodat de Europese Unie zich gedwongen zag een eerder verbod op het gebruik van aardgas voor elektriciteitsproductie te herzien. Deze technologische evolutie, gecombineerd met de industrieel-economische belangen van de gassector in België (die met de voltooiing van de LNG-terminal te Zeebrugge over een overcapaciteit beschikte), heeft zeker een rol gespeeld bij de beslissing tot de instelling van een nucleair moratorium vanaf 1988 (zie verder). Wat betreft het Belgische kernenergieprogramma werd het kweekreactoronderzoek van het SCK•CEN, gezien de zeer hoge kosten (zie onder 4.2.1.5.), in internationaal verband stopgezet terwijl de uitbating van BR2 werd verder gezet. Het ontbrak de nucleaire sector algemeen gezien aan een duidelijke wil t.o.v. de multinationale belangen om nationale activiteiten strategisch te reorganiseren, waardoor belangrijke industriële verworvenheden voor de Belgische industrie in de loop van de jaren ‘80 verloren gingen (MOX knowhow, afval-verwerkingtechnologie, toelevering van staalcomponenten voor de centrales, enz). De ontwerpcapaciteit (Tractebel, Belgatom, Belgonucléaire) bleef wel behouden en kon zich ook organiseren op de internationale markt die kon groeien in Oost-Europa (voornamelijk na de val v/h ijzeren gordijn).

Verder had ook de institutionele hervorming van België (regionalisering) een weerslag op de organisatie van het energiebeleid. De wet van 8 augustus 1980 omtrent de hervorming van de staatsinstellingen had een belangrijke impact op het opentrekken van het debat rond de uitrustingsplanning (en de nucleaire expansie). Formeel voorzag deze wet (Art. 173, §1) in een onderzoeksprocedure, waarbij de uitrustingsplannen (voorgesteld door het BCEO) gedurende één maand aan het NCE voorgelegd werden, die een advies of een aanbeveling formuleerde, waarna de bevoegde minister over één maand beschikte om zijn beslissing te formuleren. Deze regeling bewerkstelligde een verruiming van het debat rond de uitrustingsplanning tot de hele energieproblematiek en tot een bredere kring van betrokkenen¹⁰⁸. Nochtans

107

We kunnen bvb. verwijzen naar reclamecampagnes van de elektriciteitsproducenten ter stimulering van het gebruik van elektrische verwarming, waardoor men de basislastproductie van de Belgische kerncentrales beter kon integreren in het vraagpatroon van de Belgische economie. Deze campagnes gaven opnieuw aanleiding tot een reactie in DNM (1982) en de pers door een 25-tal wetenschappelijke en politieke personaliteiten, die pleitten voor een reëel REG-beleid en een beperking van het gebruik van elektriciteit voor verwarmingsdoeleinden, gevolgd door een handtekeneningenactie voor een betaalde tegenreclame in de pers. Ook andere praktijken (bvb. degressieve tarieven voor elektriciteitsverbruik) werden regelmatig aan de kaak gesteld.

108

Vertegenwoordigd waren, naast de elektriciteitssector (de gecentraliseerde producenten verenigd in het BCEO en de gedecentraliseerde zelfproducenten), de grote industriële verbruikssectoren (VBO/FEBELIEC), andere verbruikers (VBO/middenstandsorganisaties), en de vakbonden, die ‘adviezen’ konden uitbrengen. Daarnaast konden nog enkele leden van het NCE een ‘mening’ verkondigen: vertegenwoordigers van de consumentenbonden, het Planbureau, de Nationale Adviserende Raad voor de Kolennijverheid, en Inter-Regies (de openbare elektriciteitsbedrijven). Tijdens de hoorzittingen van het NCE konden experts worden uitgenodigd om verheldering te brengen rond bepaalde vragen.

waren er ook enkele praktische tekortkomingen om deze verruiming ten volle te kunnen benutten: het NCE beschikte niet over eigen expertise, en de wet voorzag slechts twee maanden beoordelingstijd voor de uitrustingsplannen (vanaf het zelfgekozen moment waarop de elektriciteitsproducenten hun uitrustingsplan indienden), wat volgens Verbruggen (1986, p. 312) “…veel te kort is om een evenwichtig oordeel te formuleren, alternatieven uit te werken en tot samenwerking te komen. Deze gesimuleerde tijdnood leidt tot een koortsachtige drukte waaruit de beslissing gewild door de sterkste partij en niet de beste beslissing voortkomt…”.

Op het politieke niveau werden nog weinig stimulansen gegeven om een breed maatschappelijk debat rond energiebeleid te ondersteunen. In 1987 besliste de toenmalige minister van begroting (dhr. Verhofstadt) het nationale R&D programma

109

‘Energistop te zetten zonder de continuïteit in expertise te garanderen (Fraunhofer Institute 2003, p. 50). Besparingsoverwegingen, gecombineerd met een afnemende politieke belangstelling voor de energieproblematiek door de daling van de olieprijzen vanaf 1985, speelden ongetwijfeld een rol in deze beslissing¹¹⁰.Enkele door ons geïnterviewde getuigen¹¹¹ zien in deze politieke zet bovendien een afrekening tussen politieke personaliteiten onderling, ook gericht tegen een aantal onafhankelijke academici, te situeren in een spanningsveld van toegenomen rivaliteit tussen de studiediensten van de elektriciteitssector en de onafhankelijke expertisegroepen van het DPWB (n.a.v. de debatten in het NCE – zie verder). Feit is dat de kennis die aangeleverd werd door de onafhankelijke onderzoeksgroepen van het R&D programma ‘Energie’ voor de eerste maal een goed gestoffeerd, tegensprekelijk en meer transparant maatschappelijk debat rond de uitrustingsplanning mogelijk had gemaakt op het forum dat door het NCE werd geboden (zie boven). Het verlies van deze onafhankelijke expertise (de meeste betrokken experts herschoolden zich tot milieudeskundigen) betekende dus meteen ook een terugslag voor het maatschappelijk debat.

Verdere institutionele hervormingen in 1988 leidden tot een herverdeling van bevoegdheden op het federale en regionale niveau. Algemeen gezien kregen de gewestregeringen (Vlaams gewest, Waals gewest en het Brussels hoofdstedelijk gewest) bevoegdheid over economische aangelegenheden, infrastructuur en milieu; terwijl bvb. financiën, sociale zekerheid, justitie, buitenlandse zaken, landsverdediging, de kernbrandstofcyclus en productnormering inzake volksgezondheid en milieu federale aangelegenheden bleven. Het SCK•CEN werd in 1991 aangepast aan de regionalisering: niet-nucleair gericht onderzoek (bvb. brandstofcellen, wervelbedverbranding) werd voorbehouden voor een nieuw regionaal instituut (het ‘Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek’ of VITO), terwijl het SCK•CEN

109

Voor een evaluatie van de resultaten van dit programma, zie Osterrieth (1988). 110

Na de stopzetting van het R&D-programma ‘Energie’ werd een gedeelte van de begroting overgenomen door het Bestuur Energie. Dit was maar een kleine fractie en was bedoeld om de Belgische deelname mogelijk te maken aan projecten uitgevoerd in het kader van het Internationaal Energie Agentschap (IEA). Kort daarna volgde een regionaliseringronde, waarbij de bevoegdheden over energiebesparing en de hernieuwbare energiebronnen werden overgedragen aan de Gewesten. Deze thema’s werden voorheen behandeld onder het DPWB-programma ‘Energie’. Vanaf dan waren de gewesten verantwoordelijk voor de begroting aangaande die thema’s (persoonlijke communicatie met dhr. Van Rentergem (Administratie Energie) dd. 11/06/2004).

111

Zie de synthese van de interviews met dhr. Allé, dhr. Verbruggen en dhr. Van Rentergem in bijlage.

zich concentreerde op reactorveiligheid, radioprotectie en de eindfase van de splijtstof-cyclus. De institutionele hervormingen zorgden echter wel voor een bijkomende complicatie voor wat betreft het afvalbeleid, vermits een groot deel van het radioactieve afval eigenlijk ‘gemengd’ afval is (het bevat radioactieve en nietradioactieve stoffen, zoals zware metalen – cfr. het oude probleem van met radium besmet afval (Baetslé 1989, p. 3)).

4.1.1.3. Maatschappelijke context en publieke opinie

Keren we terug naar de anti-kernenergiebeweging in Vlaanderen (VAKS). Tistaert (1991, pp. 16-25) merkt op dat de actiegroepen ongeveer vanaf het begin van de jaren ‘80 een ietwat andere strategie begonnen te volgen¹¹². Waar in de jaren ‘70 vooral de nadruk lag op scholing en sensibilisatie van de bevolking met het oog op mobilisatie, begon men zich vanaf 1979 eerder te richten op politieke machtsorganismen. De gesprekken met politieke partijen leverden volgens Tistaert (1991) enkel bij de ‘Kommunistische Partij’ (KP)¹¹³ en de ‘VolksUnie’ (VU)¹¹⁴ onverdeeld positieve resultaten op; de liberale ‘Partij voor Vrijheid en Vooruitgang’ (PVV) nam geen standpunt tegen kernenergie in, terwijl de ‘Christelijke Volkspartij’ (CVP) zich eerder afzijdig hield – wat niet belette dat individuele politici soms een kritische stem lieten horen¹¹⁵. Binnen de Socialistische Partij (SP) voerde dhr. Claes (Minister van Energie tot 1982) en zijn kabinet, geleid door dhr. Pauwels (de latere ondervoorzitter van de ‘Commissie AMPERE’ – zie Deel 5), een energiebeleid gebaseerd op een aanbodsgerichte benadering van de energieproblematiek, met weinig aandacht voor rationeel energiegebruik. Vanaf 1982 zetelde de SP/PS echter in de oppositie en namen verschillende politici van deze partij (d.m.v. parlementaire vragen, in onderzoekscommissies, enz.) vaak een kritische houding t.o.v. het (kern)energie-beleid aan¹¹⁶. Ook de jongerenorganisatie van deze partij (de ‘Jongsocialisten’) wees de verdere uitbreiding van het kernenergieprogramma af en had oog voor een vermindering van het primaire energieverbruik en een structurele aanpak van de nucleaire problemen en regulering (zie bvb. het ‘Dossier kernenergie’ (Jongsocialisten 1978)¹¹⁷). Op 8 november 1981 maken de eerste ‘groene’ partijen

112

Tistaert baseert zich in zijn overzichtsstudie (naast de literatuur terzake) vooral op de jaargangen 1981-1984 van het VAKS tijdschrift “Kernachtig” (die wij niet konden inkijken), en op interviews met dhr. Steenkiste en Michiels (beiden pioniers van de anti-kernenergiebeweging in Vlaanderen). In het kader van ons onderzoeksproject interviewden wij eveneens dhr. Michiels. De resultaten van dit interview (zie bijlage) komen goed overeen met de door Tistaert aangedragen interpretatie. We baseren ons voor deze paragraaf dan ook vooral op zijn werk.

113

Geleid door een kernfysicus (dhr. Turf). 114

De ondervoorzitter van de VU (dhr. De Saeyere) had een deel van de economische kostenstudie verzorgd in de ‘Commissie der Wijzen’.

115

De rol van individuele politici werd ons vaak bevestigd tijdens de interviews. Uiteraard konden deze niet lijnrecht ingaan tegen een partijstandpunt, maar het lijkt er toch op dat er voldoende speelruimte was voor individuele stellingnames.

116

Zie bvb. de standpuntbepaling van de PS in 1987 (“L’Energie nucléaire en Belgique: La position du Parti

Socialiste” – Rapport pour le Bureau du Parti Socialiste de la Commission ‘Energie’ présidée par Philippe Busquin). 117

Eggermont -die ook een rol speelde in het publiek debat rond de gevolgen van TMI, en als lid van de ‘Commissie der Wijzen’ eerder al gewezen had op de zwakke schakels van de reactorveiligheid, nucleaire controle en transport spreekt zich ook later (bvb. in ‘De Nieuwe Maand’) niet uit tegen kernenergie, maar situeert een relatief beperkte rol voor elektriciteit op basis van kernenergie in een globale visie op het energiebeleid, met aanpak van het afvalprobleem, reorganisatie van de vergunningen en controles en het probleem van de noodplanning. Ook de dimensie van kwetsbaarheid van de energievoorziening – zowel geografisch (concentratie van verschillende kernreactoren op éénzelfde plaats), geopolitiek als technologisch (keuze voor één bepaald reactortype, in casu de

(AGALEV/ ECOLO)¹¹⁸ hun intrede in het Belgische parlement. Deze partijen hebben steeds de inzet van kernenergie in hun partijprogramma afgewezen. Hoewel hun invloed op het beleid in de jaren ‘80 eerder marginaal te noemen is, zal het milieuthema toch langzamerhand doordringen bij andere politieke partijen.

Volgens Cuypers (1982) hield de toenadering van de anti-kernenergiebeweging tot de politieke wereld een (noodzakelijke) inhoudelijke koerswijziging in: naast de mobilisatie van ‘het brede publiek’ begon VAKS zich nu meer te richten op het ontwikkelen van een globaal alternatief energiebeleid. Deze strategiewissel ging overigens gepaard met een interne discussie binnen de anti-kernenergiebeweging tussen de meer radicale actievoerders (die geweld als een gerechtvaardigd middel zagen bij betogingen) en de meer gematigde zijde die het politieke lobbywerk verkoos. Deze spanningen kwamen o.a. aan de oppervlakte naar aanleiding van incidenten tijdens een betoging te Mol (“Kempische klei atoomvrij”, 25 oktober 1980) en na een betoging tegen het storten van laagradioactief kernafval in zee (14-15 juni 1980)¹¹⁹, en leidden in de periode 1981-1982 tot een breuk in de Vlaamse antikernenergiebeweging¹²⁰.

De ‘meer gematigde’ strekking richtte inmiddels haar pijlen op de elektriciteitsconventie van 1981, waarbij de elektriciteitssector in België een eengemaakte structuur kreeg door de integratie van de publieke producenten in SPE¹²¹ en in de organen van de sector (de zogenaamde ‘pax electrica’). Zodoende participeerden de publieke producenten voortaan in de kerncentrales¹²², en verkregen de privé elektriciteitsbedrijven nog sluitender garanties dat in alle omstandigheden de nucleaire investeringen zouden kunnen terugverdiend worden via de elektriciteitstarieven. Voorts richtte de actie zich op de voorbereiding van het parlementaire energiedebat, dat uiteindelijk in het najaar van 1982 in de Kamer van Volksvertegenwoordigers zou plaatsvinden¹²³; en op de voorstellen van de elektriciteitsmaatschappijen om nieuwe kerncentrales te bouwen (zie onder 4.2.1.3.). Ook werd toenadering gezocht tot het ABVV en het ACV, die in de debatten in het NCE eerder afwijzend stonden t.o.v. een verdere uitbreiding van het kernpark (zoals voorgesteld

PWR-reactor van Westinghouse, als referentie voor alle Belgische reactoren) – werd herhaaldelijk in herinnering

gebracht. 118

AGALEV wordt eigenlijk pas op 28 maart 1982 officieel opgericht. In 2004 veranderde deze partij haar naam in

‘Groen!’. 119

Een aantal jongeren vernietigden de stuurcabine van de ‘Andrea Smit’, het schip dat instond voor het transport